Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
7717
rok szkolny
2009/2010

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Pomoc postpenitencjarna w Polsce - stan prawny i aktualne problemy

Referat przybliża aktualnie obowiązujące przepisy i realia dotyczące sytuacji osób opuszczających jednostki penitencjarne. W opracowaniu poruszono problemy, z jakimi stykają się byli więźniowie, przytoczono wyniki badań dotyczących form i częstotliwości udzielanej pomocy oraz dokonano analizy statystyk i aktualnie obowiązujących przepisów prawnych określających zasady opieki postpenitencjarnej.

Nawet jeśli proces resocjalizacji będzie przebiegał pomyślnie i w postawach, osobowości oraz systemie wartości więźnia zajdą społecznie pożądane zmiany, nie oznacza to, że uda mu się sprostać wymogom życia na wolności. Stygmatyzacja, a przez to odrzucenie przez społeczeństwo, przyzwyczajenie do realiów więziennych, złe warunki materialne, brak pracy, problemy rodzinne i inne charakterystyczne dla osób zwalnianych z zakładu karnego mogą spowodować, że były więzień zwróci się o pomoc do środowisk przestępczych. (Stańdo-Kawecka, 2000, s.193). Dlatego bardzo ważna jest opieka postpenitencjarna, jej niewydolność może zniszczyć wszystko, co zostało osiągnięte w procesie resocjalizacji.


REKLAMA

Jak stwierdził Marek Konopczyński na wykładzie wygłoszonym 10 grudnia 2008 na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Śląskiego, wskaźnik recydywy nie mówi zbyt wiele o powodzeniu bądź niepowodzeniu resocjalizacji, ale bada stan opieki postpenitencjarnej. A powrotność do popełniania przestępstw jest znaczna - w czerwcu 2010 roku 46,8% populacji więziennej stanowili recydywiści. (CZSW 2010)

Krótka historia rozwoju pomocy postpenitencjarnej

W działalności dobroczynnej przez długi czas pomijano byłych więźniów. Początki pomocy postpenitencjarnej można umiejscowić w XVIII w. kiedy w USA założono stowarzyszenie pomocy więźniom. (Stępniak 2007b s.200 ; Musidłowski 2003, s.276) W XIX w. podobne stowarzyszenia zaczęły powstawać w Europie i Polsce. W 1909 w Warszawie utworzono "Patronat Opieki nad Więźniami", który zajmował się przede wszystkim pomocą zwalnianym z zakładów karnych.

W okresie międzywojennym w niektórych więzieniach funkcjonowały komitety więzienne, współdziałające z opieką społeczną i Patronatem. (Stępniak 2007b s.200; Musidłowski 2003, s.276) Zwalnianym, których nie było stać na zakup odzieży, wydawano ją z zasobów więzienia.

W 1956 więziennictwo przeszło z resortu spraw wewnętrznych do resortu sprawiedliwości. W nowych uregulowaniach zaakcentowano obowiązek udzielania byłym więźniom i ich rodzinom wsparcia przez pomoc społeczną. W 1959 utworzono działy penitencjarne i stanowisko referenta socjalnego zajmującego się pomocą postpenitencjarną. Powstał fundusz samopomocy więźniów, do dziś nie mający odpowiednika w innym kraju. (Musidłowski 2003, s.278)

W roku 1969 Prezes Rady Ministrów powołał organ doradczy przy Ministrze Sprawiedliwości - Radę ds.Pomocy Postpenitencjarnej, w której skład weszli przedstawiciele organów i organizacji społecznych zajmujących się taką pomocą. (Stępniak 2007b, s.201) W uchwalonym w tym samym roku kodeksie karnym wykonawczym poświęcono jeden rozdział pomocy postpenitencjarnej, która miała polegać na ułatwianiu zdobywania pracy, zapewnianiu, w razie potrzeby, mieszkania i gromadzeniu funduszu (potrącano 5% z dochodów skazanych) na zapobieganie przestępczości i pomoc postpenitencjarną. (Stępniak 2007b, s.201; Musidłowski 2003, s.279-280)

Rozporządzenie prezesa RM z 29 maja 1974 określiło warunki otrzymania pomocy postpenitencjarnej - nie mogli jej otrzymać więźniowie nieprzestrzegający porządku prawego czy niewypełniający nałożonych obowiązków, a podstawową przesłanką jej otrzymania była zła sytuacja majątkowa i rodzinna. Określono formy pomocy (pomoc w otrzymaniu dowodu tożsamości, pracy i zakwaterowania, odzieży, biletów i żywności na przejazd) i zobowiązano wychowawcę do rozmowy ze skazanym przed zwolnieniem. (Stępniak 2007b, s.201 - 202)

Problemy, z jakimi musi się zmierzyć więzień opuszczający zakład karny

Osoba opuszczająca zakład karny mogła nie zmienić swoich przekonań i poddać się resocjalizacji tylko pozornie, przewidując w takim działaniu korzyść. Wtedy powrót do środowiska przestępczego jest bardzo prawdopodobny. Jeśli jednak były więzień chce zacząć życie zgodne z prawem i normami społecznymi, czeka go wiele przeszkód.

Jedną z najpoważniejszych jest stygmatyzacja. Społeczeństwo odnosi się nieufnie do osób, które przebywały w zakładzie karnym i odrzuca je bez względu na rodzaj popełnionego przestępstwa. Powszechnie uważa się, że powinni oni dotkliwie odczuć karę i nie zasługują na pomoc. Wiele osób nie chce mieszkać w pobliżu byłych więźniów ani pracować z nimi, a tym bardziej włączać się w proces udzielania im pomocy. Również niewielu pracodawców jest chętnych do zatrudniania osób z przestępczą przeszłością. (Ambrozik, 2007, s.188) Według Ambrozika przestępca jest postrzegany jako bezpośredni sprawca swojej sytuacji życiowej, podczas gdy jest on ofiarą niekorzystnych czynników tkwiących najczęściej w społeczności lokalnej, dlatego działalność postpenitencjarna powinna też obejmować próby zmiany świadomości społecznej na temat byłych więźniów. (Ambrozik, 2007, s, 189)

Trudności ze zdobyciem zatrudnienia mogą być też skutkiem niskich kwalifikacji zawodowych, zmiany sytuacji na rynku pracy czy wyuczonej bezradności społecznej. Więźniowie mają obowiązek wykonywania prac dla potrzeb zakładu lub samorządu terytorialnego w wymiarze nie przekraczającym 90 godzin miesięcznie (art. 123a. §1 k.k.w.), a na pracę poza zakładem zgodę musi wyrazić dyrektor (art.121 §3. k.k.w.). Według statystyki Centralnego Zarządu Służby Więziennej w czerwcu 2010 współczynnik powszechności zatrudnienia skazanych wynosił 34,4% (zatrudnieni odpłatnie i nieodpłatnie). Ci, którzy nie pracują, przyzwyczajają się do bezczynności, a ich kompetencje dewaluują się przy szybkich zmianach, jakie współcześnie zachodzą na rynku pracy. Aby temu przeciwdziałać, niektóre zakłady karne podjęły współpracę z urzędami pracy, których przedstawiciele prowadzili spotkania informacyjne ze skazanymi, którzy mieli wkrótce wyjść na wolność. Tworzy się również Więzienne Kluby Pracy, w których skazani mogą podnosić swoje kwalifikacje, uczyć się tworzenia dokumentów aplikacyjnych i autoprezentacji. (Kwieciński, Waligóra 2007, s.221 - 235; Ogólnopolski Portal Służby Więziennej 2007)

Pobyt w zakładzie karnym w znacznym stopniu osłabia więzi z rodziną. Nie każdy więzień ma prawo do przepustek, a bliskich często nie stać na ponoszenie kosztów przejazdu na widzenie. W latach 2000 - 2002 z widzeń nie korzystało 25% osadzonych. (Musidłowski, 2003, s.295.) Rodzina skazanego jest też często naznaczana przez społeczeństwo i wymaga terapii. (Ambrozik, 2007, s.190) Zdarza się, że więzi zostają zerwane całkowicie i osadzony nie ma dokąd wrócić po odbyciu kary.

Zakład karny jest instytucją totalną, rządzi się własnymi prawami, do których osadzeni muszą się przystosować. Izoluje skazanych od społeczeństwa, w którym w czasie odbywania przez nich kary zachodzą znaczące zmiany. Nagła zmiana tego środowiska na wolnościowe wiąże się z szokiem i wyzwala bezradność. Kara, która ma się zakończyć readaptacją więźnia przebiega z dala od społeczeństwa, co utrudnia ponowne przystosowanie się. (Ambrozik, 2007, s.185.) Aby skazani mogli się odnaleźć w nowej rzeczywistości, proces powrotu do środowisk na wolności powinien być stopniowy. Mają temu służyć przepustki i urlopy oraz sześciomiesięczny okres przygotowania możliwy do wyznaczenia przed zwolnieniem z zakładu (z którego jednak rzadko się korzysta).

System pomocy postpenitencjarnej współcześnie

System pomocy penitencjarnej regulują następujące akty prawne: (Musidłowski 2003, s.284 - 290; Stańdo-Kawecka 200, s.193-213, Stępniak 2007a, s.203-212)

  • Reguły 80 i 81 Reguł Minimalnych Postępowania z Więźniami z 1955 roku i Europejskie Reguły Więzienne z 1987 - akcentują potrzebę podtrzymywania więzi rodzinnych przez cały czas trwania kary pozbawienia wolności i określają minimum wsparcia, do którego jest zobowiązana administracja penitencjarna przy zwalnianiu więźnia,
  • Kodeks karny wykonawczy z 6 czerwca 1997, rozdział VII "Uczestnictwo społeczeństwa w wykonywaniu orzeczeń oraz pomoc w społecznej readaptacji skazanych", art. 38 - 43,
  • Kodeks karny wykonawczy z 6 czerwca 1997, rozdział X, oddział 12 "Zwalnianie skazanych z zakładów karnych i warunki udzielania im pomocy", art. 164-168,
  • Ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004,
  • Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22 kwietnia 2005 w sprawie Funduszu Pomocy Postpenitencjarnej,
  • Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 1 grudnia 2003 w sprawie szczegółowego zakresu i trybu uczestnictwa podmiotów w wykonywaniu kar, środków karnych, zabezpieczających i zapobiegawczych, a także społecznej kontroli nad ich wykonywaniem.

    Pomoc postpenitencjarna powinna się rozpocząć w zakładzie karnym przygotowaniem skazanego do zwolnienia. Komisja penitencjarna za zgodą skazanego lub sąd penitencjarny może wyznaczyć na to przygotowanie okres do 6 miesięcy przed przewidywaniem zwolnieniem. Ten czas powinien być wykorzystany przede wszystkim do nawiązania przez skazanego kontaktu z kuratorem, osobą godną zaufania, stowarzyszeniem, organizacją, kościołem, innym związkiem wyznaniowym lub organizacją udzielającą pomocy w społecznej readaptacji skazanych (wymienia je atr. 38 §1 k.k.w). Wspomniane podmioty ustalają wspólnie ze skazanym zakres niezbędnej pomocy i sposobu jej udzielenia. (Dybalska 2007, s.l60 - 162; Stańdo-Kawecka 2000, s.194-195). W badaniach przeprowadzonych przez Musidłowskiego w 2003 roku w pięciu zakładach karnych na próbie 100 byłych więźniów w żadnym przypadku nie wyodrębniono okresu przygotowania. (Musidłowski, 2003, s.295)


    REKLAMA

    W zakładach karnych pracują wychowawcy, z których jeden na dany zakład zajmuje się pomocą postpenitencjarną. Od roku 1993 przede wszystkim w Białymstoku istniała instytucja kuratora penitencjarnego, który przygotowywał więźnia do zwolnienia, jednak po kilku latach zrezygnowano z tego rozwiązania.

    W okresie przygotowania do zwolnienia skazany powinien przebywać w zakładzie karnym położonym możliwie najbliżej przyszłego miejsca zamieszkania, co ma mu umożliwić poszukiwanie zatrudnienia. Więźniowi można także zezwolić na dysponowanie posiadanymi przez niego pieniędzmi poza terenem zakładu oraz opuszczanie go na czas nie przekraczający łącznie 14 dni - przepustka zadaniowa. Umożliwia to skazanemu szukanie zakwaterowania, zatrudnienia, rozwiązanie konfliktów rodzinnych, zapisanie się do szkoły czy uzyskanie dowodu tożsamości. (Stańdo-Kawecka 2000, s.196-197)

    Z dochodów otrzymywanych przez osadzonego w zakładzie karnym potrąca się 20% na Fundusz Pomocy Postpenitencjarnej, część na fundusz samopomocy skazanych, oraz część na specjalny fundusz przeznaczony na dojazd do miejsca zamieszkania i utrzymanie po zwolnieniu - tzw. żelazna kasa, którą więzień otrzymuje opuszczając zakład. (Musidłowski 2003, s.285; Stańdo-Kawecka 2000 s.199; Stępniak 2007, s.211)

    Skazany, przed opuszczeniem zakładu karnego, może się zwrócić do sądu penitencjarnego o dozór kuratora, zwłaszcza jeśli przewidywane warunki życia po zwolnieniu z zakładu karnego mogą mu utrudniać społeczną readaptację. Sąd penitencjarny, za zgodą skazanego, może nałożyć na niego obowiązki. Jeśli będzie je wypełniał, zapewnia się mu w miarę możliwości tymczasowe zakwaterowanie i udziela pomocy w otrzymaniu zatrudnienia. Czas trwania dozoru nie może przekroczyć 2 lat. (Musidłowski 2003, s.290, Stańdo-Kawecka 2000, s.197-198)) Można się spodziewać, że w sytuacji dużego zapotrzebowania na lokale socjalne wśród osób, które nie weszły w konflikt z prawem, zapewnianie zakwaterowania byłym więźniom wywoła sprzeciw społeczny. W praktyce tymczasowe zakwaterowanie lub dopłatę do czynszu otrzymuje niewielu więźniów - w 2004 był to 0,1% zwalnianych, którzy korzystali z pomocy, w 2003 - 0,07%. (Dybalska 2007, s.170)

    Dyrektor zakładu karnego zwalniając skazanego, ma obowiązek poinformowania go o możliwościach uzyskania pomocy postpenitencjarnej (art.166 §2 k.k.w). Zwalniany otrzymuje z depozytu zakładu należące do niego pieniądze, dokumenty i wartościowe przedmioty, świadectwo zwolnienia z zakładu, zaświadczenie o zatrudnieniu i aktualne wyniki badań lekarskich. Jeśli wymaga leczenia szpitalnego, a stan zdrowia nie pozwala na przeniesienie do publicznego zakładu opieki zdrowotnej, zostaje za swoją zgodą lub, gdy nie może jej wyrazić, za zgodą lekarza, na leczeniu w zakładzie karnym. (Musidłowski 2003, s.289) Jeżeli zwalniany nie zgromadził odpowiednich środków, dyrektor zakładu karnego może mu udzielić pomocy pieniężnej do 1/3 miesięcznego wynagrodzenia pracowników lub jej ekwiwalent. Przed 2003 rokiem było to obligatoryjne. Z przywoływanych już badań przeprowadzonych przez Musidłowskiego w 2003 roku wynika, że zapomogi udzielane skazanym wynosiły maksymalnie 50zł, a w większości przypadków nie przekraczały 30zł. Nie jest to kwota, za którą można się utrzymać bez dodatkowej pomocy. Natomiast ponad 80 na 100 badanych otrzymało brakującą odzież i bilety kredytowe na dojazd do miejsca zamieszkania.

    Jeżeli zwalniany jest niezdolny do samodzielnego udania się do miejsca zamieszkania, administracja zakładu jest zobowiązana do nawiązaniu kontaktu z rodziną lub inną osobą wskazaną przez skazanego i powiadomienia o terminie zwolnienia. Jeśli nie uda się nawiązać kontaktu, zakład karny ma obowiązek pomóc zwalnianemu w podróży. (art. 167a §6 k.k.w.)

    Zgodnie z art. 41 §1 k.k.w., w celu ułatwienia społecznej readaptacji, a w szczególności przeciwdziałania powrotowi do przestępstwa, organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz kuratorzy sądowi powinny udzielać skazanym oraz ich rodzinom niezbędnej pomocy, zwłaszcza materialnej, medycznej, w znalezieniu pracy i zakwaterowania, a także porad prawnych (Dybalska 2007, s.160). Szczegółowy zakres tej pomocy ustala §2 Rozporządzenia MS z 22 kwietnia 2005 w sprawie Funduszu Pomocy Postpenitencjarnej. Przeważa pomoc materialna - w 2004 zapomogi pieniężne otrzymało 41,8% korzystających z pomocy, odzież i żywność - 19%, bilety na przejazd 18%, natomiast kursami i szkoleniami zawodowymi objęto 0,9%, a pomocy prawnej, psychologicznej lub zawodowej udzielono 9,25% otrzymujących pomoc. (Dybalska 2007, s.170)

    Byli więźniowie uzyskują także świadczenia z pomocy społecznej, jeśli spełniają kryteria do jej uzyskania. Art. 7 pkt 12 ustawy z 12 marca 2004 o pomocy społecznej jako podstawę uzyskania świadczeń wymienia trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego. Natomiast z Funduszu Pomocy Postpenitencjarnej pomocy udziela się na wniosek lub z urzędu osobom pozbawionym wolności, zwalnianym z zakładów karnych i aresztów śledczych, rodzinom tych osób, pokrzywdzonym przestępstwem i ich rodzinom. Osobom zwalnianym z zakładów karnych i aresztów śledczych, a także ich rodzinom, pomocy udziela się do czasu otrzymania pomocy na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, nie dłużej jednak niż przez 3 miesiące od dnia zwolnienia, chyba że konieczność przedłużenia tego okresu do 6 miesięcy wynika ze szczególnych okoliczności, takich jak choroba lub czasowa niezdolność do pracy. (Stępniak 2007a, s.212)

    Organem państwowym zajmującym się koordynacją pomocy postpenitencjarnej i podziałem środków z Funduszu jest Rada Główna ds.Społecznej Readaptacji i Pomocy Skazanym. W jej skład wchodzą przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości, innych resortów, naukowcy oraz osoby i organizacje wymienione w art. 38 §1 k.k.w. Wojewodowie mogą powoływać terenowe rady do spraw społecznej readaptacji i pomocy skazanym. (Art. 40 k.k.w.)

    Organizacje wymienione w art. 38 §1 k.k.w. mogą na swoją działalność otrzymywać środki z Funduszu Pomocy Postpenitencjarnej. Aktualnie pomocą postpenitencjarną zajmują się m.in.: Stowarzyszenie Penitencjarne "Patronat", Polskie Towarzystwo Penitencjarne, Fundacja "Barka", Stowarzyszenie "Agape", Wrocławskie Towarzystwo Opieki nad Więźniami, Stowarzyszenie "Bractwo Więzienne", MONAR, (Musidłowski 2007, s.300). Prowadzą schroniska dla byłych więźniów oraz punkty pomocy postpenitencjarnej, świadczą pomoc określoną w §2 Rozporządzenia MS z 22 kwietnia 2005 w sprawie Funduszu Pomocy Postpenitencjarnej, prowadzą terapię psychologiczną i uzależnień dla więźniów i ich rodzin, zapewniają wsparcie duchowe i religijne, oferują pomoc w rozwiązywaniu problemów życiowych, pisaniu wniosków procesowych, organizują spotkania z byłymi więźniami, którym udało się rozpocząć życie bez wchodzenia w konflikty z prawem i zasadami społecznymi. (Lach 2007, s.277-281)

    Warto wspomnieć o wymaganiach, jakie prawo stawia osobom chcącym pracować z więźniami lub byłymi więźniami. Zgodnie z §4 Rozporządzenia MS z 1 grudnia 2003 w sprawie szczegółowego zakresu i trybu uczestnictwa podmiotów w wykonywaniu kar, środków karnych, zabezpieczających i zapobiegawczych, a także społecznej kontroli nad ich wykonywaniem, uczestniczyć we wspomnianej działalności może osoba, która:
    1) Korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich;
    2) Nie była skazana za przestępstwo popełnione umyślnie;
    3) Nie została pozbawiona praw rodzicielskich i opiekuńczych;
    4) Daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków;
    5) Ukończyła 24 lata, a w szczególnych przypadkach 21, jeśli posiada kwalifikacje lub doświadczenie życiowe wskazujące na przydatność w prowadzeniu działalności wychowawczej lub resocjalizacyjnej.

    Kodeks karny wykonawczy z 1997 podkreśla potrzebę udziału społeczeństwa w pracy ze skazanymi oraz ich readaptacji. Uważam, że jest to słuszna idea, gdyż powrót do społeczeństwa nie jest możliwy bez pewnej przychylności z jego strony. Poza tym administracja więzienna skupia się przede wszystkim na pomocy materialnej. Byli więźniowie potrzebują długofalowych działań, a takie zapewniają właśnie stowarzyszenia świadczące pomoc postpenitencjarną.

    Bibliografia:

    Źródła drukowane:

  • Ambrozik Wiesław: Czynniki społecznej readaptacji byłych przestępców. W: Urban Bronisław, Stanik Jan (red.): Resocjalizacja. Teoria i praktyka pedagogiczna. T. 2. PWN. Warszawa 2007
  • Dybalska Irena: Przygotowanie do społecznej readaptacji skazanych w polskim systemie penitencjarnym realizowane przez Służbę Więzienną w zakładach karnych i aresztach śledczych. W: Skafiriak Beata (red.): Pomoc postpenitencjarna w kontekście strategii działań resocjalizacyjnych. Oficyna Wydawnicza "Impuls". Kraków 2007
  • Kwieciński Jacek, Waligóra Bogusław: Zatrudnienie w strategii readaptacji społecznej - na przykładzie zakładu karnego we Wronkach. W: Skafiriak Beata (red.): Pomoc postpenitencjarna w kontekście strategii działań resocjalizacyjnych. Oficyna Wydawnicza "Impuls". Kraków 2007
  • Lach Marek: Punkt Pomocy Postpenitencjarnej Oddziału Terenowego Polskiego Towarzystwa Penitencjarnego w Szczecinie jako zorganizowana forma udzielania pomocy osobom opuszczającym jednostki penitencjarne. W: Skafiriak Beata (red.): Pomoc postpenitencjarna w kontekście strategii działań resocjalizacyjnych. Oficyna Wydawnicza "Impuls". Kraków 2007
  • Musidłowski Ryszard: Polskie Towarzystwo Penitencjarne - rola i zadania. W: Skafiriak Beata (red.): Pomoc postpenitencjarna w kontekście strategii działań resocjalizacyjnych. Oficyna Wydawnicza "Impuls". Kraków 2007
  • Musidłowski Ryszard: Pomoc postpenitencjarna w systemie pomocy społecznej. W: Bulenda Teodor, Musidłowski Ryszard: System penitencjarny i postpenitencjarny w Polsce. Instytut Spraw Publicznych. Warszawa 2003
  • Stańdo-Kawecka Barbara: Prawne podstawy resocjalizacji. Zakamycze, Kraków 2000
  • Stępniak Piotr: Pomoc postpenitencjarna i społeczna readaptacja w świetle rozwiązań prawnych. W: Urban Bronisław, Stanik Jan (red.): Resocjalizacja. Teoria i praktyka pedagogiczna. T. 2. PWN. Warszawa 2007a
  • Stępniak Piotr: Pomoc społeczna i pomoc postpenitencjarna jako wsparcie społecznej readaptacji skazanych. Pojęcia, geneza i rozwój. W: Urban Bronisław, Stanik Jan (red.): Resocjalizacja. Teoria i praktyka pedagogiczna. T. 2. PWN. Warszawa 2007b

    Źródła internetowe

  • Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 Kodeks karny wykonawczy. Tekst jednolity. www.lex.com.pl/kodeksy/?akt=97.90.557.htm
  • Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22 kwietnia 2005 w sprawie Funduszu Pomocy Postpenitencjarnej. Strona Ministerstwa Sprawiedliwości. http://www.ms.gov.pl/fpp/fpp.php
  • Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 1 grudnia 2003 w sprawie szczegółowego zakresu i trybu uczestnictwa podmiotów w wykonywaniu kar, środków karnych, zabezpieczających i zapobiegawczych, a także społecznej kontroli nad ich wykonywaniem. http://aktyprawne.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr?id=171501
  • Więzienny Klub Pracy - aktywizacja zawodowa skazanych w czasie odbywania kary. 17.09.2007. Ogólnopolski Portal Służby Więziennej. http://www.sw.gov.pl/index.php/aktualnosci/more/1777
  • Miesięczna Informacja Statystyczna czerwiec 2010. Biuro Informacji i Statystyki Centralnego Zarządu Służby Więziennej. Ogólnopolski Portal Służby Więziennej. http://www.sw.gov.pl/STATYSTYKI/Miesi%C4%99czna%20informacja%20statystyczna%20-%20czerwiec%20%202010.pdf

    Agata Malec
    IV rok pedagogiki resocjalizacyjnej
    Uniwersytet Śląski w Katowicach


  • Zaświadczenie online



    numer online: 119 gości

    reklama