Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
6527
rok szkolny
2009/2010

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Wagary - problem ucznia i szkoły

Wagary najczęściej określane są jako ucieczka dziecka ze szkoły. Oficjalnie nazywane są "nieobecnością nieusprawiedliwioną". Często zaczynają się od ucieczek z pojedynczych lekcji.

Przyczyny wagarów można podzielić na dwie grupy:
- wagary, które mają swe źródło w niechęci do szkoły na skutek przykrych w niej doznań i przeżyć;
- wagary, których źródła tkwią poza szkołą, w środowisku, które zachęca do opuszczania nauki i zajęć szkolnych (namowa kolegów).

Głównym powodem opuszczania przez uczniów zajęć lekcyjnych są: lęk przed nauczycielem, sprawdzianem, nieprzygotowanie do zajęć, brak zainteresowania nauką w szkole. Zdaniem K.Kuberskiej-Gacy "brak osiągnięć w nauce wyzwala mechanizmy obronne, uczniowie nie mogą sprostać stawianym im wymaganiom, często pozostają w domu z powodu symulowanego złego samopoczucia, zwalniają się z lekcji pod różnymi pozorami. (...) po wyczerpaniu się już niemal wszystkich możliwości postawieni zostają przed ostatecznym wyjściem, którym jest ucieczka ze szkoły, czyli wagary."

Ważną przyczyną unikania szkoły przez uczniów może być niekorzystne środowisko rówieśnicze, z którego wyłaniają się liderzy dążący do przewodzenia. Stosunki panujące w tych grupach stwarzają konflikty, izolację niektórych uczniów oraz wycofanie się z grupy. Im większy wpływ u dzieci mają stosunki konfliktowe w grupie, tym częściej mogą one stać się czynnikiem powodującym niedostosowanie społeczne w szkole. W przypadku konfliktów z dorosłymi młody człowiek próbuje zaspokoić swoje potrzeby w grupie rówieśniczej, gdzie uwalnia się od rozterek, niepokojów, napięć emocjonalnych, stanowiących źródło frustracji. Jeśli rodzina, szkoła i pozytywna grupa rówieśnicza nie są w stanie zaspokoić potrzeb dziecka, będzie ono zmierzać w kierunku grup dewiacyjnych (grup chuligańskich, agresywnych ugrupowań subkulturowych).

Wagary pełnią wśród uczniów następujące funkcje:
- są środkiem, który umożliwia osiągnięcie jakiegoś celu, np. rozrywka;
- są reakcją na frustrację, bądź na groźbę frustracji;
- są traktowane jako mechanizm obronny - unikanie źródła karania;
- są traktowane jako sposób związany z załagodzeniem stanów niepewności.

Wśród nieletnich można wyróżnić dwie grupy wagarujących:
- 58 % stanowią osoby już opóźnione nauce szkolnej w momencie zaczynania wagarowania;
- 42 % stanowią osoby, które w momencie rozpoczynania systematycznych wagarów uzyskiwały promocję do klas programowo wyższych.

Ucieczkom z lekcji sprzyjają następujące czynniki pracy szkoły:

  • zmiana form pracy szkoły;
  • wzrost wymagań dydaktycznych (coraz trudniej te wymagania spełnić);
  • zmniejszenie kontroli ze strony rodziców;
  • brak efektywnej współpracy między nauczycielami i rodzicami.

    Podłożem konfliktów między uczniami i nauczycielem są (według opinii uczniów) najczęściej:

  • sprawy ocen szkolnych oraz zbyt wysokie, nieuzasadnione, nierówne wymagania;
  • nietaktowne postępowanie (np. wyśmiewanie ucznia, wyszydzanie, ujawnianie powierzonych tajemnic i osobistych problemów ucznia, wypowiedzi o charakterze dewaloryzującym);
  • stosowanie surowych kar;
  • formalizm i nieracjonalny rygoryzm w wykonywaniu obowiązków i w podejściu do uczniów;
  • wybuchowość, agresywność i nerwowość nauczyciela.

    Wiele sytuacji nauki szkolnej zawiera w sobie elementy zagrożenia - niepowodzeniem, niską oceną, naganą, karami ze strony nauczyciela i różnorodnymi ich konsekwencjami przenoszonymi na środowisko rodzinne, pogorszeniem opinii i stosunków z kolegami itp. Im starsi uczniowie, tym - wbrew pozorom - silniej przeżywają oni niepowodzenia, zwłaszcza w zadaniach, w których wykonanie angażują swoją osobowość. Wiąże się to ze wzrastającą regulacyjna funkcją samooceny. W okresie dorastania lęk, przeżywany powszechnie w tego typu sytuacjach, przejawia się często w paradoksalnej (i zwykle mylnie odczytywanej przez dorosłych) reakcji śmiechu. Liczba i stopień trudności zadań stanowi nierzadko znaczne obciążenie psychiczne dla uczniów, zwłaszcza tych mniej zdolnych, mających odmienne od reszty zainteresowania, cechujących się indywidualnym rytmem rozwoju.

    Rozróżniamy następujące typy wagarów:
    1) wagary doraźno - okazyjne - mogą się przytrafić każdemu uczniowi. Powodem ich może być wszystko: zaspanie, piękna lub wyjątkowo brzydka pogoda, cudowny nastrój albo chandra, przypadkowe spotkanie kogoś w drodze do szkoły, informacja, że kogoś dziś w szkole nie będzie, bądź okazja do ciekawego spędzenia czasu. Często dziecko zostaje w domu, bądź spędza czas samotnie. Cechą wspólną takich okazjonalnych wagarów jest to, że nie są one planowane, zaś w świadomości ucznia istnieje poczucie, że można to zrobić. Czasem już po pierwszym doświadczeniu okazuje się, że jednak nie można lub nie warto uciekać ze szkoły i wagary nie powtarzają się. Jeśli takie spontaniczne opuszczenie zajęć szkolnych pozostaje zjawiskiem incydentalnym, wielu rodziców przymyka na to oko. Również nauczyciele nie stosują wobec tego najcięższych sankcji. Problemem jest jednak sytuacja, gdy eksperyment uczniowi się udał i spodobał. Jeśli nikt go do tego nie zniechęcił, incydenty zaczną się mnożyć.
    2) wagary taktyczne - ta nieobecność pozostanie nieusprawiedliwiona, ale jest przemyślana i z punktu widzenia ucznia całkowicie uzasadniona. Wagary taktyczne to nieobecność w celu uniknięcia niewygodnej sytuacji. Jest to decyzja rzeczywiście przemyślana, a nie ucieczka przed zagrożeniem, np. uczeń słabo uczący się może unikać konkretnych przedmiotów tylko dlatego, iż w bieżącym semestrze zdarzyło mu się dostać trzy piątki z danego, trudnego dla niego przedmiotu. Taktyczne wagary odbywają się przed poważnymi sprawdzianami - jest to wolny dzień na naukę przed klasówką.
    3) wagary ze strachu (konfliktowe) - spowodowane są lękiem ucznia przed konkretnym nauczycielem, przed kolejną jedynką lub kimś z uczniów. Wynikają z wadliwego układu stosunków między dzieckiem a szkołą. U dziecka pojawia się lęk, poczucie bezradności związanej z sytuacją dydaktyczną. Jeśli wychowawca nie może zmienić rzeczywistości, np. wpłynąć na nauczyciela, który jest postrachem szkoły, należy próbować pomóc uczniowi. Jednym ulży wyżalenie się, innym potrzebne jest wsparcie, a jeszcze innym możemy zaproponować modne techniki relaksacyjne. Przyznanie się do strachu przed innym uczniem lub grupą przychodzi dziecku znacznie trudniej. Ucznia blokuje bowiem poczucie lojalności lub przekonanie o bezradności nauczycieli wobec zagrożeń istniejących w "drugim życiu" szkoły. Przekazanie informacji o prześladowcy może spowodować tylko pogorszenie i tak już trudnej sytuacji.
    4) wagary manifestacyjne (kompensacyjne) - bojkot obowiązku uczęszczania na zajęcia może być manifestacją jakiejś potrzeby. Wagary bywają protestem przeciw metodom stosowanym przez nauczyciela lub zasadom obowiązującym w szkole. Może to być protest przeciw decyzji rodziców wiązanej z edukacją dziecka. Niekiedy dziecko chce tylko zwrócić na siebie uwagę. Poprzez wagary dziecko szuka rekompensaty za złe warunki w środowisku szkolnym, rodzinnym (np. alkoholizm rodziców). Może to prowadzić do wykształcenia się negatywnych cech osobowości - unikania poczucia winy, odpowiedzialności.
    5) wagary programowe - występują w przypadku, gdy uczeń nie chce chodzić do szkoły, nie interesuje go nauka, nie boi się konsekwencji i wybiera sposób życia, który łatwo i szybko dostarcza mu przyjemności. Trudno jest taki program życiowy zmienić. Przyczyny takiego podejścia do obowiązku szkolnego mogą być różne. Najczęściej tłem tej postawy jest patologia rodzinna. Czasami jest to brak poczucia sensu nauki (w kontekście obecnej sytuacji gospodarczej - bezrobocia). Paradoksalnie do programowego lekceważenia szkoły dochodzą czasem dzieci z rodzin bogatych, gdzie dziecko uwolnione jest od wszelkich obowiązków i trosk życia codziennego. W obu sytuacjach współpraca z rodziną jest trudna, a czasem niemożliwa.
    6) wagary koleżeńskie - ich źródło tkwi w postawach panujących w grupie, w presji rówieśników.
    7) wagary na tle zaburzeń charakterologicznych - związanie są z uszkodzeniami centralnego układu nerwowego. U osób chorych na epilepsję bardzo często występuje popęd wewnętrzny do przemieszczania się - bez celu, bez planu.
    8) wagary przestępcze - dziecko jest członkiem nieformalnej grupy patologicznej. Zamiast iść do szkoły, wykorzystuje czas na popełnienie przestępstw.

    Można również wszelkie wagary podzielić na indywidualne i zorganizowane. Wśród tych ostatnich wyróżnia się jeszcze wagary klasowe. Kiedy grupa uczniów umawia się, iż określonego dnia nie pójdzie do szkoły, z reguły ma przygotowany program - jakiś pub i kilka piw, czasem zbiorowe wyjście na konkretny cel (mecz, kino, koncert). Uciekinierzy szkolni łatwo czują się "panami świata", zwłaszcza po kilku piwach. Wagary klasowe są specyficznym rodzajem wagarów grupowych, choć czasem forma ich nie odbiega od "wyjść" omówionych powyżej, inny jest ich cel i wymowa. Ucieczka całej klasy z lekcji oznacza najczęściej albo bunt przeciw konkretnemu nauczycielowi, albo manifestację klasowej solidarności. W tym drugim przypadku klasy uciekają albo z lekcji niezbyt istotnych, albo z takich, na których nauczyciel nie budzi grozy. Jeśli ucieczka jest protestem, warto dokładniej zbadać genezę i przebieg konfliktu. Należy sprawdzić, czy restrykcje nałożone wobec danej klasy przez szkołę, nie spowodują zbyt dużych kosztów zwycięstwa. Czasem wyjaśnienie problemu przynosi znacznie lepsze efekty. Ucieczka solidarnościowa, demonstrująca zgranie klasy, jest oczywiście wyzwaniem dla szkoły, którą w ten sposób "sprawdza się" - co zrobi i ile może. Nauczyciele nie lubią zbiorowych buntów, za to lubią znać nazwiska przywódców. Klasowa ucieczka jest więc również sprawdzianem wewnętrznej lojalności zespołu.

    Wagarom towarzyszy pewne niekorzystne zjawisko - kłamstwo. Aby ukryć nielegalną nieobecność w szkle, trzeba skłamać. Rodziców trzeba przekonać, że się w szkole było. Wychowawca powinien otrzymać wiarygodne usprawiedliwienie nieobecności. Najprostszym rodzajem kłamstwa domowego jest przemilczenie. To sposób najczęstszy, skuteczny jednak tylko do momentu wykrycia wagarów i uświadomienia sobie przez rodziców, że ich dziecko ma tendencję do omijania szkoły. Sposób zawodzi również, gdy rodzic niebacznie zada pytanie o szkołę. Wtedy trzeba już powiedzieć prawdę lub skłamać. Wybór opcji zależy w dużej mierze od obyczajów domowych. Zwykle jednak pierwsze kłamstwo jest pierwszym z niekończącego się szeregu. Z czasem po nabraniu wprawy, wagarowicz ma na zawołanie odpowiednią historyjkę: chory nauczyciel, nadzwyczajna rada pedagogiczna, wycieczka, która się nie odbyła itd. Wszystkie kłamstwa kończą się na wywiadówce, ale wiara rodziców we własne dziecko nie kończy się tak szybko. Brak reakcji ze strony domu rodzinnego kończy się sytuacją, w której dziecko osiągnąwszy pewny wiek przestaje mówić w ogóle gdzie wychodzi, nie odpowiada na pytania, wychodzi, wraca i milczy.

    Wobec nauczyciela wagarowicz stosuje podobny schemat. Nauczyciel ma jednak kontakt z rodzicami. Dzisiejszy statystyczny wagarowicz najczęściej milczy z tępym wyrazem twarzy, a jako usprawiedliwienie powtarza w kółko jedno, dwa zdania.

    Spirala kłamstw jest zjawiskiem bardzo niebezpiecznym. Kłamstwa skutecznie pobudzają do pychy i poczucia bezkarności. Kłamstwa zdemaskowane rodzą nienawiść. Na to wszystko nakłada się niepokój rodziców - gdzie ich dziecko jest i co robi. Zbyt często okazuje się, że małolat zdążył już spróbować prawie wszystkiego, a niektórych z tych rzeczy nie da się już unieważnić, zapomnieć. Trudno dać prostą receptę na kłamstwa, zwłaszcza te nawarstwione i rozgałęzione. Po prostu zwracajmy na nie uwagę. Coraz częściej bowiem nie reagujemy. Zbyt wielu ludzi nas okłamuje, więc zaczynamy przyzwyczajać się do tej patologii.

    Uczniowi wagarującemu grozi wiele niebezpieczeństw. Na szczęście nie przydarzają się one zawsze i każdemu.

  • młody człowiek może uleć zwykłemu wypadkowi. Najwięcej "nieszczęśliwych wypadków" spowodowanych jest niefrasobliwością i brakiem wyobraźni.
  • wagarowicz może zupełnie niechcący znaleźć się w niewłaściwym momencie, w niewłaściwym miejscu. W miejscu wybranym, np. jako obiekt napadu, rozróby, zamachu, kradzieży.
  • na wagarach zdarza się robić rzeczy, których normalnie nigdy by się nie zrobiło: wypić piwo, zapalić papierosa, ukraść CD w markecie, zapalić trawkę, wdać się bójkę, zniszczyć obiekt publiczny. Wiele z tych rzeczy można zrobić w trakcie "znakomitej zabaw", co znacznie zwiększa ryzyko powtórzenia tych aspołecznych zachowań. Młody człowiek może spotkać się z osobami zdemoralizowanymi, dealerami narkotyków itp.
  • wagarowiczowi ktoś może coś zrobić: okraś go, pobić, zgwałcić;
  • wagarowanie zaawansowane może prowadzić do ukształtowania się postawy do unikania przykrości i pożądania przyjemności.

    W czasie absencji nieusprawiedliwionej dorośli nie wiedzą z kim się dziecko spotyka (najczęściej w pubach, parkach, mieszkaniach prywatnych, na ulicach). Nikt nie ma kontroli nad zachowaniem dziecka.

    Wagarom sprzyja okres wiosenny. Nasilają się one również między 13 a 16 r.ż.

    Dzieci mieszkający w mieście częściej opuszczają zajęcia szkolne niż dojeżdżające ze wsi. Z kolei chłopcy chętniej niż dziewczynki chodzą na wagary.

    Żadna szkoła nie lubi ucieczek z zajęć. Frekwencja jest jedną z ulubionych pozycji statystycznych urzędników oświatowych. Poza tym uczeń w czasie nieobecności nie uczy się. Systematyczne czuwanie nad frekwencją uczniów jest obowiązkiem nauczyciela - wychowawcy i wymaga ścisłej współpracy wszystkich nauczycieli oraz pedagoga szkolnego. Szkoła stara się walczyć ze zjawiskiem wagarowania różnorodnymi sposobami: obniżając ocenę z zachowania, weryfikując frekwencję i telefonicznie powiadamiając rodziców o nieobecności dzieci w danym dniu. Najważniejsze jest jednak przestrzeganie ustalonych przez szkołę praw i reguł. Uczniowie bardzo łatwo zauważają brak konsekwencji. Groźby niezrealizowane nie wzbudzą strachu, a normy, których nikt nie przestrzega, przestają być normami.

    Wagary za zgodą rodziców są dla niektórych nauczycieli istotnym problemem. Nie chodzi nawet o sporadyczne sytuacje, gdy dziecko powie w domu o klasówce i uzyska zgodę na nieobecność, popartą później usprawiedliwieniem pisemnym. Znacznie gorsze są sytuacje usprawiedliwiania wszystkich nieobecności, po kolei. Wychowawca, który stara się wpoić uczniom zasady obowiązkowości i odpowiedzialności czuje się w takich sytuacjach bezradny.

    Aby ten problem rozwiązać należy:
    - w każdy przypadku poznać dokładne przyczyny wagarów;
    - szukać różnych metod i środków wychowania mobilizujących uczniów do systematycznego uczęszczania na zajęcia lekcyjne;
    - zorganizować pomoc dziecku w nauce - nauczyciel musi przepracować z uczniem braki programowe i uzupełnić je;
    - konsekwentnie stosować środki dyscyplinujące (uczniowie upominają się o swoje prawa, ale nie zawsze wypełniają właściwie swoje obowiązki);
    - współpracować z rodziną wagarowicza (poradnictwo dla rodziców, przepływ informacji o uczniach pomiędzy nauczycielami a rodzicami, zachęcanie rodziców do wspólnych działań na rzecz uczniów i szkoły);
    - stworzyć szkołę przyjazną uczniom, w której czuliby się bezpiecznie, mieli możliwość realizacji swoich zdolności, ambicji i marzeń, mogli aktywnie spędzać czas wolny wspólnie z nauczycielami;
    - podjąć działania w kierunku stworzenia pozytywnej grupy koleżeńskiej (potrzeba przynależności do grupy jest bardzo silna u chłopców);
    - zapewnić dziecku sukces w szkole, który zmieniłby jego stosunek do nauki.

    Literatura:

  • Ilnicka R.: "Przyczyny absencji uczniów w szkole" w "Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze", nr6, 2004.
  • Kuberska - Gaca K., Gaca A.: "Profilaktyka niedostosowania społecznego w szkole", Warszawa 1986, WSiP.
  • Sałasiński M., Badziukiewicz B.: "Vademecum pedagoga szkolnego", Warszawa 2003, WSiP.
  • Tyszkowa M.: "Szkoła. Sytuacje trudne w szkole", w: "Encyklopedia Pedagogiczna" pod red. W.Pomykało, Fundacja Innowacja, Warszawa 1993.

    Joanna Podkowa


  • Zaświadczenie online



    numer online: 118 gości

    reklama