Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  płyta CD  redakcja 
               

 

Publikacja nr
61
rok szkolny
2002/2003

 

Księgarnia HELION
poleca:

 

więcej...

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Kształtowanie umiejętności opisywania przedmiotu, osoby, krajobrazu, zjawiska, sytuacji, przeżycia wewnętrznego

Słownik języka polskiego definiuje opis jako "przedstawienie szczegółów dotyczących wyglądu kogoś lub czegoś, przebiegu jakiegoś wydarzenia, działania czegoś, charakterystyka czegoś, opisanie, opisywanie". Teoretycy literatury traktują opis jako jedną z dwóch podstawowych (obok opowiadania) form narracji, która służy prezentacji statycznych elementów świata przedstawionego - rzeczy, krajobrazów, wyglądów osób itd. Opis przedstawia zjawiska nie w następstwie czasowym - jak opowiadanie - lecz w porządku przestrzennym. Jego podstawowymi środkami są rzeczowniki konkretne i przymiotniki, a z czasowników te przede wszystkim, które oznaczają stany rzeczy.

Ze względu na przedmiot opisu omawiana forma dzieli się na opis osób, opis tła zdarzeń i opis sytuacji. Opis dotyczący wyglądu zewnętrznego nazywa się opisem zewnętrznym, natomiast opis przeżyć wewnętrznych, uczuć, postawy, które stanowią charakterystykę wewnętrzną, określa się jako opis psychologiczny. Opis zewnętrzny i opis psychologiczny są środkami charakterystyki bezpośredniej.

Najczęściej wyróżnia się następujące szkolne opisy: o p i s p r z e d m i o t u , z j a w i s k a , k r a j o b r a z u , p o s t a c i , s y t u a c j i . Takie rodzaje opisów wyróżnia Janina Malendowicz.

Józef Bar klasyfikuje opisy według dwóch kryteriów -
1) ze względu na środki językowo-stylistyczne: opis rzeczowy (ścisły), opis poetycki (artystyczny),
2) z uwagi na przedmiot opisu: opis osób (zewnętrzny i psychologiczny), opis sytuacji.

Maria Nagajowa dzieli omawianą formę wypowiedzi na: opisy przedmiotów i krajobrazów, opisy osób i przeżyć wewnętrznych oraz opisy sytuacji.

Trzy wymienione opisy cechuje statyczność, przestrzenność i nierozwijanie się w czasie. Aby uczeń mógł trafnie coś opisać, musi nabyć umiejętność rozpoznawania kształtu, wielkości, koloru, materiału, zapachu (np. kwiatów), faktury (np. szorstkość powierzchni, puszystość materiału), dźwięku (śpiew ptaków). Po obserwacji połączonej z ćwiczeniami słownikowo-frazeologicznymi (werbalizowaniem spostrzeżeń) powinna nastąpić słowna analiza - opis.

Uczniowski opis należy zaliczyć do rzeczowych, które "w sposób sprawozdawczy, rzeczowy i dosłowny prezentują ludzi, tło i sytuację". Opis artystyczny natomiast dąży do "subiektywnego przekształcenia zjawisk opisywanych, do podporządkowania ich wyobraźni obserwatora, przez użycie rozmaitych środków stylistycznych - metafor, porównań itp. - nie tyle odtwarza wygląd zjawisk, co stwarza ich poetycki ekwiwalent".

Większość autorów zgodnie stwierdza, że opis jest jedną z najtrudniejszych form wypowiedzi. W opowiadaniu dziecko tylko odtwarza czyjeś działanie lub oddaje własne wrażenia, z reguły jest więc osobiście zaangażowane, natomiast w opisie czynnik obiektywizmu może prowadzić do obojętnej postawy uczniów. Biorąc to pod uwagę, nauczyciel powinien starać się odpowiednio przemyśleć przedmiot opisu tak, by angażował uczniów uczuciowo.

W kształtowaniu sprawności uczniów w zakresie opisu należałoby uwzględnić takie zagadnienia, jak: informacja o wyglądzie osób i przedmiotów oraz o relacjach między nimi, opis przedmiotów, opis wyglądu człowieka z elementami jego charakterystyki, opis przeżyć wewnętrznych (np. ucznia w jakiejś sytuacji życiowej albo postaci literackiej).

W związku z powyższym już w klasie 4. warto organizować ćwiczenia polegające na zbieraniu i układaniu informacji o wyglądzie osób i przedmiotów oraz o ich usytuowaniu (np. jako odpowiedzi na pytania: "Co dostałeś na imieniny?", "Jak to wygląda?", "Jak wygląda twoje mieszkanie?", "Jak wygląda twoja zakładka do książki?").

Opis przedmiotu, który polega na "podaniu odpowiednio zgrupowanych cech stanowiących szczególne właściwości opisywanych rzeczy, powinien powstawać na podstawie kierowanej przez nauczyciela obserwacji. Uczniowie zwracają uwagę na cech charakterystyczne, szczegóły, które odróżniają dany przedmiot od innych, np. kształt, wielkość, barwę, rodzaj materiału.

Opis przeżyć wewnętrznych może stać się podstawą charakterystyki postaci. Opis ten może sprawiać uczniom trudności, ponieważ jego rezultat zależy nie tylko od umiejętności obserwacji, ale również od rozumienia życia psychicznego człowieka, dostrzegania związku między cechami zewnętrznymi osoby a jej właściwościami psychicznymi (charakterystyczna postawa, ruchy człowieka itp.).

Opis to szkolna forma wypowiedzi, mająca kilka odmian, znacznie różniących się miedzy sobą ze względu na przedmiot i funkcję opisu.

I. Odmiany opisu ze względu na przedmiot opisywania
1. Opis przedmiotu, np. Jesienne liście, Widok z okna, Miejsce nauki w domu, UFO
2. Opis wyglądu człowieka (zwierzęcia), np. Moja postać w lustrze, Portret mojej mamy, Jak wyglądał Olek - bohater opowiadania, Mój kolega
3. Opis sytuacji, np. Pierwszy śnieg, Kurtyna w dół, Dzwonek na przerwę, W szatni
4. Opis przeżycia wewnętrznego, np. Na pasach dla pieszych, Sam wieczorem, Start!

II. Funkcja dydaktyczna opisu
1. Najważniejszą funkcją opisu jest kształcenie sprawności dokładnego informowania o cechach i właściwościach czegoś lub kogoś, będącej warunkiem udanego porozumiewania się społecznego w licznych sytuacjach życiowych. Odpowiedzi bowiem na pytania, np. Jak ktoś (coś) wygląda?, Jakie to ma być?, Jak to się stało?, Co wtedy czułeś?, wymagają umiejętności opisu przedmiotu, osoby, sytuacji i przeżycia. Umiejętność ta jest podstawą codziennego komunikowania się z bliźnimi na temat własnych życzeń, własnych i cudzych osiągnięć, doświadczeń itp. Dojście z kimś do porozumienia wymaga często opisu własnych uczuć i zrozumienia czyichś. Ze względu na wybitnie praktyczny cel wprowadza się w szkole opisy rzeczowe; choć oczywiście zasadne jest porównywanie ich funkcji i środków językowych.
2. Opis wyglądu postaci jest ponadto ćwiczeniem przygotowującym do charakterystyki postaci, opis przeżyć wewnętrznych - ćwiczeniem pogłębiającym umiejętność obserwowania i rozumienia człowieka, analizy przeżyć bohaterów literackich oraz pomocą w osiąganiu stabilności uczuciowej dziecka, a opis sytuacji i przedmiotu - ćwiczeniem doskonalącym formę opowiadania.

III. Cechy opisów
1. Opis przedmiotu, postaci, krajobrazu:
a) statyczność, przestrzenność, nierozwijanie się w czasie,
b) możliwość wzrokowej obserwacji i analizy polegającej na wyodrębnieniu szczegółów, a później syntezy, czyli ponownego ujęcia obserwowanego przedmiotu w zamierzoną całość opisu,
c) użycie znacznej liczby rzeczowników i przymiotników nazywających i określających kształty, wielkość, barwy; wyrażeń wskazujących na stosunki przestrzenne (pośrodku, z boku, w dali, wzdłuż itp.); wyrazów oceniających (przyjemny, smutny, groźny itp.),
d) stosowanie zdań wysoko rozwiniętych.
2. Opis sytuacji:
a) przestrzenność, dynamiczność, jedność miejsca i czasu; okoliczności towarzyszące jednemu wydarzeniu,
b) znaczna liczba czasowników, często w stronie biernej; wyrażeń przyimkowych i przysłówków; wyrazów wskazujących na stosunki przestrzenne,
c) stosowanie zdań bogato rozwiniętych oznajmujących, ale również wykrzyknikowych oraz równoważników zdania.
3. Opis przeżyć:
a) retrospekcja, a więc czas przeszły użytych czasowników,
b) subiektywizm i emocjonalizm,
c) bogate słownictwo nazywające ważne dziedziny życia wewnętrznego, np. emocja, depresja, stres, agresja, mieć poczucie niższości, objawiać uczucia, przejawiać skłonności do ...itp.

IV. Ćwiczenia związane z układaniem opisów
1. Ćwiczenia słownikowo-frazeologiczne:
a) gromadzenie wyrazów, wyrażeń i zwrotów nazywających opisywane przedmioty, uczucia, określających kolor, kształt, wielkość,
b) stosowanie wyrazów bliskoznacznych,
c) dobieranie wyrazów nazywających stosunki przestrzenne, np. w dali, na pierwszym planie, wzdłuż,
d) stosowanie wyrazów oceniających opisywany przedmiot lub postać, np. interesujący, banalny, miły, przyciągający wzrok,
e) posługiwanie się wyrazami o zabarwieniu dodatnim lub ujemnym, zgrubieniami lub zdrobnieniami, np. dama - baba, psisko - pieseczek,
f) stosowanie zwrotów zastępczych zamiast powtarzających się czasowników stanowych " jest" i "ma" ,
g) układanie parafraz .
2. Ćwiczenia gramatyczno-stylistyczne:
a) stosowanie zaimka i elipsy dla uniknięcia powtarzania wyrazów i osiągnięcia większej spójności tekstu,
b) budowanie zdań bogato rozwiniętych,
c) stosowanie równoważników zdania, zdań pojedynczych nierozwiniętych bądź częściowo rozwiniętych, zdań wykrzyknikowych dla zwiększenia plastyczności bądź dynamiczności opisu,
d) wyzyskanie różnych części mowy zbliżonych pod względem semantycznym w celu urozmaicenia składniowego wypowiedzi, np. czerwień - czerwony - czerwienieć - czerwono.

Sprawność językowa uczniów w zakresie opisu

Analiza opisów uczniowskich pozwala nauczycielowi zorientować się w umiejętnościach uczniów w zakresie redagowania różnych opisów, w zasobie ich słownictwa, a także w brakach i błędach językowych. Podobnego materiału informacyjnego może dostarczyć analiza testów uczniowskich, które polegają np. na dopisywaniu przez uczniów do jakiegoś wyrazu (np. twarz) odpowiednich określeń.

ZESTAWIENIE WYMAGAŃ PROGRAMOWYCH DOTYCZĄCYCH OPISU W DWÓCH WYBRANYCH PROGRAMACH NAUCZANIA JĘZYKA POLSKIEGO W KLASACH IV - VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ

Dokonując analizy i porównania wymagań i treści programowych zawartych w dwóch programach nauczania języka polskiego w klasach IV - VI szkoły podstawowej, zauważa się istotną różnicę w układzie treści: program "Oglądam świat" (Arka) dzieli wymagania na podstawowe i ponadpodstawowe; program "I nadziwić się nie mogę" (M. Rożak) wyszczególnia treści programowe dotyczące opisu w jednolitym ujęciu, a jedynie z podziałem na klasy.

Program Arki nastawiony jest na działanie uczniów. Opisu czynności uczniów dokonano tu na dwóch poziomach - podstawowym i ponadpodstawowym. Wymagania podstawowe obejmują umiejętności niezbędne dla dalszego uczenia się (na stopień dopuszczający i dostateczny), natomiast wymagania ponadpodstawowe obejmują trudniejsze czynności (na stopień dobry lub bardzo dobry). Wyróżniając wymagania podjęto próbę zobiektywizowania osiągnięć ucznia w procesie nauczania - uczenia się. Usytuowanie umiejętności i wiadomości uczniów w obrębie określonych wymagań programowych wspomaga pracę nauczyciela i daje mu szczegółowy obraz opanowanych przez uczniów umiejętności oraz pozwala na obiektywną ich ocenę.

Podobieństwa w zestawieniu obu programów dotyczą rozkładu treści programowych do realizacji w poszczególnych klasach.

W klasie IV treści te dotyczą jedynie kształcenia umiejętności opisywania konkretnego przedmiotu z uwzględnieniem ich cech, takich jak, wielkość, kształt, barwa, zapach, smak, materiał, z którego są zrobione, przeznaczenie i funkcja.

W klasach V i VI obydwa programy wprowadzają opis np. krajobrazu, dzieł sztuki, wnętrz, rozróżnianie postaci rzeczywistej i literackiej. Zalecają również, aby opis poprzedzony był obserwacją i ćwiczeniami analityczno-poszukiwawczymi.

Ze względu na układ wymagań podstawowych i ponadpodstawowych program Arki wprowadza ponadto do realizacji opisy kontrastowe z wykorzystaniem cech przeciwstawnych lub samodzielne przygotowywanie przez uczniów planu opisu. Daje tym możliwość zdobycia uczniom większej samodzielności twórczej i opanowania szerszych wiadomości i umiejętności.

Program wydawnictwa M. Rożak zawiera rozdział "Tworzenie pisanych tekstów wielozdaniowych". Wskazuje w nim formy tekstów pisanych, rodzaje ćwiczeń kształcących umiejętność pisania tekstów wielozdaniowych i zasady organizacji ćwiczeń w pisaniu. Tak ujęte treści mogą wspomagać w pracy dydaktycznej szczególnie młodych nauczycieli.

Jednak uwzględniając priorytetowe potrzeby ucznia w edukacji, program "Oglądam świat" i ujęte w nim treści dotyczące kształcenia umiejętności opisywania uznać należy za lepiej opracowane, bo nastawione na praktyczne umiejętności uczniów dają im możliwość systematycznego rozwoju umiejętności literacko-pisarskich oraz realizowanie ich z uwzględnieniem stopnia trudności.

PRZYKŁADY ĆWICZEŃ KSZTAŁCĄCYCH UMIEJĘTNOŚĆ OPISYWANIA ZAWARTE W PODRĘCZNIKACH DO JĘZYKA POLSKIEGO W KLASACH IV

Porównując tematy zadań i ćwiczeń kształcących umiejętność opisywania zawarte w podręcznikach obu wydawnictw, stwierdzić należy, że zawierają one treści zgodne z programami nauczania języka polskiego. Ujmują do realizacji różne kategorie opisów, np.: opis przedmiotu, osoby, zwierzęcia, pomieszczenia, sytuacji, krajobrazu czy dzieła sztuki. W podręcznikach tych wydawnictw znajduje się duża ilość ćwiczeń z zakresu kształcenia umiejętności opisywania i przeznaczone są one zarówno do opracowania ustnego, jak i pisemnego przez uczniów.

Przygotowywanie opisów może odbywać się na podstawie konkretnych, rzeczywistych przedmiotów, na podstawie wyobraźni ucznia lub w oparciu o teksty literackie, bądź poprzez obserwację ilustracji czy dzieł sztuki.

Zagadnienia do realizacji zawarte w podręcznikach, w obu przypadkach wykraczają poza obręb klasy czwartej, bo proponują do opracowania np. opisy krajobrazów lub dzieł sztuki. Cechują się jednak małym stopniem trudności, co do stawianych wymagań dotyczących jakości tych opisów. Dobrą stroną tak ujętych tematów jest integracja języka polskiego, a wiec umiejętności opisywania, z dziedzinami plastyki, malarstwa czy rzeźby, co jednocześnie daje możliwość uwrażliwiania uczniów na piękno otaczającego świata i dzieł stworzonych przez człowieka.

Podręczniki obu wydawnictw (szczególnie M. Rożaka) wprowadzają próby dotyczące przygotowywania przez uczniów opisów kontrastowych, np.

  • zmiany, jakie zaszły w zachowaniu wilka,
  • porównanie "nianiek" i "niani",
  • porównanie ptaków.

    Taki typ opisów charakteryzuje się większym stopniem trudności i wymaga od uczniów większych umiejętności. Pozwala jednak na indywidualizację pracy z uczniami zdolnymi, przyczyniając się do rozwijania ich możliwości pisarsko-literackich.

    W przebiegu kształcenia umiejętności dotyczących opisywania, już w klasie IV treści te zajmują znaczącą pozycję. Ćwiczenia tego typu pojawiają się systematycznie przez cały rok szkolny, dotyczą różnorodnej tematyki, zahaczają o sprawy bliższe i dalsze dziecku. Pozwalają na integrację z różnymi dziedzinami życia: własnymi doświadczeniami, przyroda, literaturą czy dziełami sztuki. Najważniejsze jednak, że skupiają się wokół zainteresowań uczniów i uwzględniają ich indywidualne możliwości.

    Bibliografia:
    1. Maria Nagajowa "ABC metodyki języka polskiego", WsiP, Warszawa 1990
    2. Edward Polański, Krystyna Orłowa "Kształcenie językowe" Poradnik metodyczny, WsiP, Warszawa 1995
    3. Program nauczania języka polskiego w klasach IV-VI szkoły podstawowej "Oglądam świat" autorstwa Danuty Chwastek i Krystyny Bogdan (DKW-4014-203/99), Wydawnictwo "ARKA", Poznań 1999
    4. Katarzyna Grajewska, Ewa Wower "Oglądam świat" Język polski 4 Podręcznik do kształcenia literackiego, Wydawnictwo "ARKA", Poznań 2000
    5. Katarzyna Grajewska, Ewa Wower "Oglądam świat" Język polski 4 Podręcznik do kształcenia językowego, Wydawnictwo "ARKA", Poznań 1999
    6. Program nauczania Język polski w klasach IV-VI szkoły podstawowej "I nadziwić się nie mogę" autorstwa Reginy Pawłowskiej, Piotra Doroszewskiego, Anety Lewińskiej, Ewy Rogowskiej (DKW-4014-46/99), Wydawnictwo M. Rożak, Gdańsk 1999
    7. Ewa Rogowska, Aneta Lewińska, Piotr Doroszewski Język polski "Dziwię się światu" Wypisy Podręcznik dla klasy IV, Wydawnictwo M. Rożak, Gdańsk1999

    mgr Małgorzata Tomalak
    Szkoła Podstawowa nr 14 w Kaliszu


  • Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



    numer online: 89 gości

    reklama