Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5759
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Kondycja psychofizyczna nauczyciela-wychowawcy

Zawód nauczyciela-wychowawcy należy do tzw. zawodów "społecznych" polegających na sprawowaniu opieki nad innymi ludźmi i wymagających angażowania się w ich sprawy. W konsekwencji jest to zawód o dość dużym ryzyku stresu, a nauczyciele należą do osób szczególnie zagrożonych wystąpieniem syndromu wypalenia zawodowego. W świetle tego niezwykle istotnym wydaje się zagadnienie kondycji psychofizycznej nauczycieli-wychowawców, wpływu tej kondycji na jakość oddziaływań dydaktycznych i wychowawczych oraz sposobów na jej polepszenie.

Dobra kondycja psychiczna i fizyczna odpowiada zdrowiu psychicznemu i fizycznemu. Zdrowie zaś - zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia - to nie tylko brak choroby, ale dobre samopoczucie fizyczne, psychiczne, społeczne i duchowe (H.Rylke 1993). Przyjmuje się, że wszystkie w/w aspekty zdrowia są ściśle współzależne. Niedostatków kondycji nauczycieli należy więc szukać we wszystkich sferach ich funkcjonowania.

Kondycja fizyczna i psychiczna nauczycieli jest zła. Jak zauważa H.Rylke (1993) jest to zawód o najwyższym w Polsce poziomie neurotyczności. Dużo osób w tym zawodzie cierpi z powodu nerwic. Nauczyciele często czują się wyczerpani, zmęczeni, nie potrafią pozbyć się napięcia, uzyskać spokoju i dobrego samopoczucia. Dużo chorują. Wiele tych chorób ma charakter psychosomatyczny, co oznacza, że ich objawy fizyczne mają podłoże psychologiczne. Powyższy obraz ma wiele cech wspólnych z syndromem wypalenia zawodowego nauczycieli. Należą do niego: wyczerpanie fizyczne i emocjonalne, utrata wiary w sukces i zaangażowania w pracę, odpersonalizowanie stosunków z uczniami.

Przyczyn złego samopoczucia w zawodzie nauczycielskim jest wiele i narastały one przez lata. H.Rylke (1993) zwraca uwagę na trudną i pełną konfliktów sytuację psychiczną nauczycieli, w której ścierają się różne sprzeczne oczekiwania i tendencje: z jednej strony - motyw "powołania" i "misji" zawodu nauczycielskiego, z drugiej - wieloletnie ubezwłasnowolnienie, odbieranie autonomii, ustawianie w roli "urzędnika państwowego" (lata powojenne), z trzeciej zaś - obcowanie z konkretnym uczniem, konkretną klasą i konieczność rozwiązywania na bieżąco tysięcy problemów. Do tego dochodzą wciąż niskie płace, brak dostatecznego szacunku i uznania za dobrze wykonywaną pracę, różnego typu naciski ze strony władz zwierzchnich oraz ze strony rodziców oraz nieustanne atakowanie przez krytyków zawodowych i społecznych. Powyższa lista czynników ma charakter głównie psychologiczno-społeczny. Należy do niej jeszcze dołączyć czynniki natury fizycznej: mało ruchu, siedzący tryb życia, zmęczenie przepracowaniem.

To wszystko sprawia, iż kondycja psychofizyczna nauczycieli i wychowawców jest słaba, co ma poważne następstwa, gdyż w znacznym stopniu obniża efektywność ich pracy dydaktycznej i wychowawczej. Kondycja psychiczna jest bowiem czynnikiem znacząco wpływającym na kondycję zawodową, na sprawność profesjonalną. Zdaniem B.Karolczak-Biemackiej (1994) słaba kondycja psychiczna wychowawców nie tylko obniża zdolność do przekazywania wiedzy, ale utrudnia również kierowanie zespołem, kształtowanie u uczniów poczucia sprawstwa, poczucia podmiotowości i wpływu (gdy sami nauczyciele mają poczucie braku wpływu). Słaba kondycja psychiczna uniemożliwia ponadto przekazywanie radości, optymizmu, spokoju wewnętrznego, uniemożliwia zachęcanie do aktywności i wysiłku. Podobnego zdania jest M.Grzywak-Kaczyńska (1985), która zwraca uwagę na fakt, iż nauczyciel-wychowawca rozporządza potężnymi środkami oddziaływania na swoich wychowanków, ale to, czy wykorzysta je pozytywnie czy negatywnie zależy w dużej mierze właśnie od poziomu jego zdrowia psychicznego.

W świetle powyższych rozważań dbałość o kondycję psychofizyczną, a co za tym idzie podejmowanie konkretnych działań mających na celu jej poprawę, wydaje się być koniecznością, Istotny jest przy tym fakt, iż mimo tylu zewnętrznych czynników wpływających na kondycję nauczyciela, to on sam ma największy wpływ na swój tryb życia, a wybór orientacji prozdrowotnej oznacza zawsze zwrot w stronę polepszenia samopoczucia. Dlatego tak ważna jest orientacja w szeroko pojętych sprawach zdrowotnych i wiedza: co samemu można zrobić dla siebie, aby w sposób odczuwalny polepszyć swoje samopoczucie. Ważne jest przy tym, aby traktować siebie jako całość psychofizyczną i nie poprzestawać na zajęciu się tylko jedną stroną swojej osoby.

Specjaliści już dosyć dawno temu ułożyli tzw. trójkąt zdrowego życia, który obrazuje zestawienie niezbędnych elementów prawidłowej troski człowieka o własne zdrowie. Elementami tymi są: ćwiczenia relaksacyjne, ćwiczenia gimnastyczne oraz właściwe odżywianie (H.Benisz 1997). Wszystkie w/w elementy są nieodzowne dla utrzymania organizmu w dobrej kondycji psychofizycznej.

Jeżeli chodzi o relaks, to każdy wychowawca bezwzględnie powinien znaleźć odpowiednią dla siebie formę wypoczynku, taką, która jest w stanie najlepiej go zrelaksować. Może to być np. słuchanie muzyki poważnej, czytanie książek, szycie, malowanie itp. Istnieją ponadto odpowiednio dobrane zestawy ćwiczeń, które mają na celu przede wszystkim uspokojenie i stonowanie nadmiernego pobudzenia stresowego. Do najczęściej stosowanych należą ćwiczenia relaksacyjne Jacobsona, Morrisa, Schultza, Maltza i Lazarusa. Warto - korzystając ze wskazówek opisanych w dostępnej literaturze - nauczyć się chociażby kilku prostych ćwiczeń, szczególnie oddechowych, które pomogą powstrzymać się od impulsywnych reakcji oraz zachować równowagę w sytuacjach kryzysowych.

Bardzo korzystnie na stan ciała i psychiki wpływa wszelkiego rodzaju aktywność ruchowa. Należy przy tym poszukiwać własnych, najbardziej odpowiadających nam sposobów ruchu. Może to być długi spacer w plenerze, swobodny taniec przy muzyce, ostra gimnastyka, któryś ze znanych systemów wschodnich (tai-chi, kung-fu, joga).

Ciekawe propozycje ćwiczeń dla zdrowia i dobrego samopoczucia można znaleźć w książce H.Rylke "W zgodzie z sobą i z uczniem". Prezentowane przez autorkę ćwiczenia charakteryzują się tym, że nie odłączają ciała od psyche, lecz ujmują je w integralną całość. Ćwiczenia te pogłębiają oddech, dodają energii, redukują napięcia i pomagają w radzeniu sobie z problemami emocjonalnymi. Można wśród nich znaleźć min. ćwiczenia pomocne przy bólach głowy, stałych napięciach (w okolicy szyi, karku i barków) oraz w przypadkach zmęczenia umysłowego i znużenia jednostajnością zajęć.

W celu polepszenia kondycji nauczycieli i wychowawców od strony psychologicznej i społecznej (interpersonalnej) organizowane są psychologiczne treningi grupowe (treningi interpersonalne) oraz różnorodne warsztaty tematyczne, w trakcie których nauczyciele pracują nad własnymi problemami i trudnościami związanymi z pracą zawodową i życiem osobistym. Uświadamiają sobie swoje mocne strony, uczą umiejętności radzenia sobie w sytuacjach nowych, trudnych i konfliktowych oraz radzenia sobie z własnym stresem i napięciem. Należyta troska wychowawcy o własne zdrowie psychiczne z pewnością powinna się wyrażać również w uczestnictwie w tego typu warsztatach i treningach.

Bardzo ważne jest również psychologiczne wsparcie, jakie nauczyciel-wychowawca otrzymuje w trudnych chwilach od innych osób. Zdaniem H.Rylke (1993) poparcie osoby (pomoc partnerska) lub osób (grupy wsparcia), które poświęcają swój czas i uwagę, towarzyszą, słuchają, akceptują i starają się zrozumieć, jest ogromną pomocą, pozwala bowiem wzmocnić się, poczuć pewniej i łatwiej przezwyciężać kryzysy. Liczne badania dowodzą, iż społeczne wsparcie, zarówno ze strony zwierzchników, kolegów z pracy, jak i ze strony członków rodziny czy przyjaciół pełni znaczącą rolę w łagodzeniu stresu zawodowego u nauczycieli (S.Tucholska 1996).

Na zakończenie należałoby jeszcze zachęcić nauczycieli-wychowawców do tego, aby jak najczęściej uśmiechali się do swoich wychowanków oraz kolegów i koleżanek w pracy. Jak pisze H.Benisz (1997) pod wpływem stresu zaczyna brakować w organizmie noradrenaliny, tj. "hormonu wesołości", który samoistnie neutralizuje stany przygnębienia i pozwala odczuwać satysfakcję z wykonywanych działań. Wprawiając się w dobry humor, można - na zasadzie sprzężenia zwrotnego - odzyskać zakłóconą równowagę organizmu. Jeszcze skuteczniejsza jest antystresowa terapia śmiechem, ponieważ śmiech bardzo dobrze rozładowuje nagromadzone w nas emocje negatywne, a tym samym przyczynia się do utrzymania organizmu w dobrej kondycji psychofizycznej.

Bibliografia:
1. Benisz H. (1997). Stres w zawodzie nauczyciela i podstawowe zasady zdrowego życia. Wychowanie fizyczne i zdrowotne, 5, 207-212.
2. Grzywak-Kaczyńska M. (1985). Zdrowie psychiczne nauczyciela. W: K. Dąbrowski (red). Zdrowie psychiczne. Warszawa: PWN.
3. Karolczak-Biemacka B. (1994). Kondycja psychiczna nauczycieli. Dyrektor szkoły,
2, 3-5 i 3, 13-16.
4. Rylke H. (1993). W zgodzie z sobą i z uczniem. Warszawa: WSiP.
5. Tucholska S. (1996). Stres w zawodzie nauczyciela. Psychologia Wychowawcza, 5, 408-417.

Joanna Rudawska


Zaświadczenie online



numer online: 131 gości

reklama

Księgarnia HELION poleca: