Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5590
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Wybrane przez siebie metody i techniki diagnozy pedagogicznej

Diagnoza pedagogiczna ma na celu ocenę poziomu sprawności dziecka w czytaniu i pisaniu, w stosunku do wymagań programu szkolnego. Diagnoza pedagogiczna nie ogranicza się do sprawdzania i oceniania stanu osiągnięć ucznia, lecz obejmuje także wyjaśnienie przyczyn (genezy) tego stanu i przewidywanie rozwoju osiągnięć (prognozę). Przeszłość (indywidualna historia uczenia się i wychowania) jest w niej podstawę interpretacji obecnych postępów ucznia, a teraźniejszość jest podstawą przewidywania jego przyszłych postępów.
W diagnozie pedagogicznej rozważa się istotne elementy sytuacji pedagogicznej: warunki uczenia się, programy, metody, wymagania, osiągnięcia poznawcze i motywacyjne. Diagnozę pedagogiczną mogą uzupełniać: diagnoza zdrowotna, psychologiczna, socjologiczna oraz ekonomiczna. Głównym odbiorcą diagnozy pedagogicznej jest sam uczeń - wychowanek, który powinien w niej świadomie uczestniczyć, poznać jej wyniki oraz mieć pewien, stosowny do wieku, udział w podejmowanych decyzjach. Natomiast pełnoprawnymi użytkownikami diagnoz są rodzice, nauczyciele i wychowawcy ucznia. Im więcej o nim wiedzą, tym większą mają szansę na dobranie stosownych oddziaływań.

Skuteczność i efektywność postępowania interwencyjnego uwarunkowana jest przede wszystkim przez właściwe postawienie diagnozy. Podstawę celnej diagnozy stanowi zbiór informacji, które uzyskuje się w dwojaki sposób:
1. Podejście zewnętrzne - informacje zaczerpnięte są z kwestionariuszy lub skali postaw.
2. Podejście wewnętrzne (fenomenologiczne) - informacje pochodzą z takich technik diagnostycznych jak: obserwacja, rozmowa, wywiad, analiza dokumentów oraz technika ankietowa.

Należy zaznaczyć, iż w pedagogice dokonuje się ścisłych kategoryzacji dotyczących opisu postępowania diagnostycznego, dlatego też rozróżnia się pojęcia: metoda, technika i narzędzie diagnostyczne.

I. Metoda diagnozy, technika diagnostyczna, narzędzie badawcze

Metoda diagnozy zawiera zespół racjonalnie uzasadnionych sposobów postępowania diagnostycznego, który jest ukierunkowany na opis wycinka rzeczywistość. Jest on sumą elementów składowych takich jak: zaplanowanie całości przebiegu procesu diagnozy, dobór, konstruowanie i zastosowanie technik diagnostycznych, wybór sposobu analizy i opisu badanej rzeczywistości, rozumowanie diagnostyczne, weryfikację uzyskanego obrazu diagnostycznego oraz prognozowanie jego rozwoju, projektowanie interwencyjne, a także holistyczną ocenę wyników postępowania praktycznego. Wg S. Nowaka: "[…] metody badawcze to przede wszystkim typowe i powtarzalne sposoby zbierania, opracowywania, analizy i interpretacji danych empirycznych, służące do uzyskiwania maksymalnie (lub optymalnie) uzasadnionych odpowiedzi na stawiane w nich pytania".
Technika diagnostyczna to konkretne czynności praktyczne badacza, mające na celu zebranie optymalnie obiektywnych i sprawdzalnych danych. Ścisłe wyznaczniki pomagają w prawidłowym ustaleniu celu diagnozy, operacjonalizacji problemu i doborze wskaźników. Według A.Kamińskiego "Techniki badawcze to przede wszystkim sposoby zbierania materiału oparte na starannie opracowanych dyrektywach (dokładnych, jasnych, ścisłych), weryfikowanych w badaniach różnych nauk społecznych i dzięki temu posiadających walor użyteczności międzydyscyplinarnej. Mają charakter instrukcji - tym użyteczniejszej im wierniej stosowanej". Do najczęściej stosowanych w diagnostyce psychopedagogicznej technik należą: wywiad, rozmowa, obserwacja, analiza dokumentów i wytworów, skale pomiarowe czy też ankieta.
Narzędzie badawcze jest ostatecznym wynikiem operacjonalizacji problemu badawczego i stanowi zbiór określonych wskaźników badanej sytuacji. W zależności od zastosowanej techniki przyjmuje różną postać np. kwestionariusza, skali czy arkusza obserwacyjnego.

II. Rozmowa i wywiad

Wywiad diagnostyczny to rozmowa badającego z respondentem według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz. Służy do gromadzenia informacji empirycznych przeważnie o charakterze jakościowym, takich jak: fakty, wydarzenia, sądy, opinie, postawy, wyobrażenia, uczucia, deklarowane zachowania, wiedza o rzeczywistości.

Rozmowa to także bezpośredni kontakt z osobą w celu gromadzenia danych. Różnicą polega na tym, iż podczas rozmowy podmiotem, od którego pozyskiwane są informacje jest osoba badana, natomiast w wywiadzie respondentami są osoby postronne.

Typy wywiadu:
1. Skategoryzowany - rozmowa, w której sekwencja pytań jest stała, przeważają pytania zamknięte
2. Swobodny - rozmowa, w której sekwencja pytań jest zmienna, przeważają pytania otwarte
3. Jawny - respondent jest świadomy swojej roli w badaniu, zna jego cel
4. Ukryty - respondent nie wie, że jest przedmiotem badania
5. Nieformalny - respondent wyraża zgodę na wywiad, ale nie zna jego celu
6. Formalny - respondent zaznajomiony został z celem wywiadu
7. Indywidualny - przeprowadzany z jedną osobą
8. Zbiorowy - przeprowadzany wśród wieszaj grupy ludzi
9. Psychologiczny - wiąże się z badaniem cech jednostki, podstaw jej zachowania lub zaburzeń funkcjonowania
10. Środowiskowy - służy poznaniu zależności między indywidualnym funkcjonowanie jednostki a wpływem środowiska

Prawidłowe, skuteczne i dające miarodajne wyniki przeprowadzenia wywiadu uzależnione są od przestrzegania następujących reguł:
1. Sposób budowania pytań i ich komponowania w całość, tworzenia ich sekwencji i całości ich przebiegu. Pytania pełnią w wywiadzie funkcję informacyjną, ale także motywującą. Dlatego też muszą być sformułowane jasno, zrozumiale, konkretnie, nie mogą wprowadzać nowego tematu w sposób nieoczekiwany. Pytania należy ujmować w zróżnicowany sposób, stosując pytania zarówno proste jak i złożone, otwarte i zamknięte, pytania wprost oraz nie wprost, pytania sugerujące, naprowadzające, odroczone lub przejściowe. Jeśli wywiad czy rozmowa poruszać będzie więcej niż jeden wątek, należy pogrupować pytania według odrębnych sfer, a także uszeregować według jednej z wybranych reguł: konstrukcji lejkowej, konstrukcji odwróconego lejka lub progresji.
2. Język, którym posługuje się diagnosta. Optymalną sytuacją jest indywidualne dostosowanie języka wywiadu do możliwości intelektualnych osoby badanej.
3. Sposób prowadzenia i przebieg. W rozmowie wstępnej diagnosta przedstawia siebie, instytucję, którą reprezentuje, cel, buduje atmosferę poufałości i życzliwości, obniża stres badanego, zapewnia o dyskrecji, motywuje do szczerych odpowiedzi. Część zasadnicza to zadawanie pytań związanych z problemem. Na początku powinny wystąpić pytania neutralne i łatwe emocjonalnie, następnie trudniejsze, a na końcu zagrażające. Wywiad finalizują pytania rozładowujące emocje respondenta i podziękowanie ze strony diagnosty.
4. Rejestracja pozyskiwanych danych. Forma i kontekst wypowiedzi, a także pozawerbalne zachowanie badanego mogą być cennymi wskaźnikami warunkującymi trafność diagnozy. Wśród dostępnych możliwości występuje zapis magnetofonowy, sporządzenie notatek odręcznych lub protokołu badań.
5. Sposób sporządzenia protokołu oraz jego zawartość.
6. Respektowanie warunków poprawności. Główną zasadą jest zapewnienie spokoju i dyskrecji, wykluczenia sytuacji zakłócających oraz dobór odpowiedniego miejsca i pory przeprowadzenia wywiadu. Badacz powinien zaprezentować cel i charakter badań, odpowiednio pokierować rozmową, pobudzać do odpowiedzi, a zarazem powstrzymać się od ich sugerowania. Niedozwolone jest ujawnianie przez diagnostę własnych opinii i stosunku emocjonalnego wobec badanych zagadnień.

III. Ankieta

Jest techniką gromadzenia informacji polegająca na wypełnianiu najczęściej samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. Pytania ankiety są zawsze konkretne, ścisłe i jednoproblemowe. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych, gdzie pytamy o cechy zbiorowości, fakty, opinie o zdarzeniach, dane liczbowe. Cechą odróżniającą ją od wywiadu jest to, że nie wymaga bezpośredniego kontaktu z badającym, respondent sam odpowiada na pytania.

Ankiety klasyfikujemy poprzez podział ze względu na dwa kryteria: sposób ich rozprowadzania (środowiskowa, pocztowa i prasowa) i sposób motywowania respondentów (jawna i anonimowa).
1. Środowiskowa (audytoryjna) - stosuje się ją wśród respondentów skupionych w jednym miejscu np. w klasie.
2. Prasowa - zamieszczona na łamach gazet, ma na celu zbadania pewnego faktu wśród osób ankietowanych rozproszonych np. po całym kraju.
3. Pocztowa - rozprowadzana przez pocztę, Internet lub pocztę e-mailową.
4. Jawna - skierowana do respondenta określonego imiennie lub gdy możliwe jest jego wskazanie na podstawie przypisanych mu cech.
5. Anonimowa - nie jest podpisywana imiennie, pytania skonstruowane są tak, aby respondent nie mógł zostać zidentyfikowany.

Tak jak w przypadku wywiadu, także ankieta musi spełniać wyznaczone i rygorystyczne zasady, wśród których należy wymienić:
1. Umiejętne zmotywowanie respondentów do udzielenia szczerych odpowiedzi.
2. Precyzyjne i poprawnie sformułowane pytania.
3. Troska o wygląd zewnętrzny ankiety.
4. Trójdzielna konstrukcja: instrukcja, część zasadnicza oraz metryczka.
5. Przed przystąpieniem do badań ankietowych wśród liczniejszej grupy, ankieta powinna zostać sprawdzona wśród małego grona w tzw. badaniach pilotażowych.

Wadą ankiety jest niemożność zweryfikowania prawdomówności, stopnia zrozumienia pytań i konsultacji ewentualnych wątpliwości. Należy ona także do technik zamkniętych, ponieważ wiąże się z uzyskiwaniem takich informacji, jakie ankieter może przewidzieć.

IV. Obserwacja

Obserwacja jest najbardziej wszechstronną techniką gromadzenia materiałów. To czynność badawcza, polegająca na gromadzeniu danych drogą spostrzeżeń. Obserwacją można nazwać prostą nieplanowaną rejestrację zdarzeń i faktów, ale także proces kontrolowanej obserwacji systematycznej z użyciem technik pomocniczych (kamery, magnetofonu i arkuszy obserwacyjnych włącznie).

Typy obserwacji:
1. Swobodna - stosuje ją w praktyce każdy nauczyciel i organizator. Daje ona sumę ogólnej wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy, pozwalając na sprawniejsze działanie w określonej dziedzinie, posiada y niskie walory diagnostyczne.
2. Systematyczna obserwacja bezpośrednia lub pośrednia - polega na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez określony czas w celu poznania lub wykrycia istniejących zależności między zjawiskami, rodzajami i kierunkami procesów zachodzących w zbiorowościach społecznych lub instytucjach.
3. Uczestnicząca występuje wtedy, gdy badacz staje się uczestnikiem badanej zbiorowości i jest przez nią akceptowany. Może mieć dwie postacie jawną lub ukrytą. Jawna ma miejsce, gdy grupa badana jest poinformowana o roli badającego, ukryta - występuje wtedy, gdy badana grupa nie jest świadoma roli, jaką spełnia nowy członek jej grupy.

Innego podziału technik obserwacyjnych dokonuje się ze względu na charakter zadania poznawczego i swoiste cechy zaplanowanej obserwacji:
1. Ciągła - prowadzi się ją przez dłuższy okres czasu, z dnia na dzień notowane są nowe, kolejne zmiany badanego zjawiska.
2. Fotograficzna - to zaplanowane, szczegółowe i ciągłe obserwowanie zjawiska w krótszym wymiarze np. okres trwania lekcji i w określonym czasie. Zachowanie rejestrowane jest jednocześnie w kontekście obserwacji oraz w ich naturalnym środowisku.
3. Próbki zdarzeń - obserwator skupia się na wybranych zdarzeniach lub sytuacjach, w których mają miejsce interesujące go zachowania. Badacz obserwuje dzieci i oczekuje na wystąpienie zdarzenia, które zostaje opisane w chwili pojawienia się.
4. Próbki czasowe - obserwator koncentruje swoją uwagę na wybranych aspektach zachowań pojawiających się w jednolitych, krótkich odstępach czasu. Długość i liczba tych odcinków powinna dostarczyć reprezentatywnych próbek czasowych badanego zjawiska. Technika ta nie uwzględnia kontekstu zjawiska, jest ona natomiast ekonomiczna ze względu na czas badania.

Narzędziem obserwacji jest np. arkusz obserwacyjny. Jest to inaczej kwestionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami, które objąć ma obserwacja. W określonych rubrykach pod określonym zagadnieniem rejestrowane są wszystkie spostrzeżone fakty, zdarzenia i okoliczności mające związek z danym zagadnieniem. Wcześniejsza typologia zagadnień nie pozwala na przeoczenie któregoś z nich oraz nadaje określony kierunek badaniom. Materiał badawczy można również gromadzić za pomocą notatek, opisów, dzienniczków obserwacyjnych, rejestracji dźwiękowej lub fotograficznej.

Dobrze przeprowadzoną obserwacje warunkują następujące wyznaczniki:
1. Premedytacja - przeprowadzenie informacji w celu rozwiązania ściśle i w pełni określonego zadania poznawczego.
2. Planowość - przeprowadzenie obserwacji według planu.
3. Celowość - obserwator skupia się wyłącznie na zjawiskach związanych z badaniem.
4. Aktywność - spostrzeżenia selekcjonowane są ze względu na przedmiot i cel poznania.
5. Systematyczność -obserwacja powinna trwać ciągle i być przeprowadzane według określonego systemu.

Bibliografia:

  • T. Pilch, Metodologia pedagogicznych badań środowiskowych, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1971,
  • Nowak, Metodologia badań społecznych, Warszawa 1985, PWN
  • E. Jarosz, E. Wysocka, Diagnoza psychopedagogiczna. Podstawowa problemy i rozwiązania, Warszawa 2006,
  • A. Kamiński, Metoda, technika, procedura badawcza w pedagogice empirycznej, [w:]R.Wroczyński,

    Monika Roszak
    Konińskie Centrum Edukacyjne


  • Zaświadczenie online



    numer online: 84 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: