Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5354
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Niemowlę - pusta karta, czy myślący człowiek

W chwili przyjścia na świat dziecko otrzymuje do dyspozycji określoną liczbę neuronów, tyle samo, ile każdy inny rodzący się człowiek. By w przyszłości funkcjonowały one prawidłowo muszą być bezustannie używane, już od pierwszych lat życia, w przeciwnym razie zanikną, a ich strata będzie nieodwracalna. Neurony nie posiadają zdolności regeneracyjnych, tak jak inne komórki organizmu ludzkiego.

Na początku mózg dziecka jest jak pusta kartka, obecnie można spotkać się z określeniem - "pusty dysk komputera". W pierwszych latach dziecko posiada szczególne zdolności przyjmowania wszelkich informacji, rozwijają się zmysły, pamięć, zdolności komunikowania się z otoczeniem.

Ważne jest, aby zapobiec zanikaniu neuronów. W tym celu należy ciągle stymulować rozwój inteligencji dziecka, co zwiększa zdolność łączenia się neuronów, a co za tym idzie - wzrosną też szanse na ich przetrwanie. Im więcej połączeń neuronowych, tym większa pojemność mózgu i otwartość na przyjmowanie informacji.

Dziecko rodząc się pojawia się nagle w świecie, którego nie zna, nie rozumie, w którym nie zna swojego miejsca. Wiele umiejętności dziecko zdobywa bez pomocy rodziców. Jednym z pierwszych przejawów uczenia się jest przyzwyczajanie się niemowlęcia do osób, sytuacji, dźwięków. Najszybciej przywyka do matki i ojca oraz innych członków rodziny. Powtarzające się dźwięki nie zakłócają jego spokoju, nowe mogą wywołać silną reakcję.

Inną formą uczenia się jest przewidywanie tego, co się stanie. Niemowlę usłyszawszy głos matki zaczyna rozglądać się przewidując, że ona zaraz do niego podejdzie. Dokładnie trudno jest określić moment, od którego dzieci zaczynają przewidywać, ale tę umiejętność można zaobserwować już kilkutygodniowych niemowląt. Bardzo szybko odkrywają one następstwo działań. Lubią bawić się włącznikiem światła, czy też zabawkami, w których po jakimś ich działaniu coś z nią zaczyna się dziać (np. po przyciśnięciu klawisza wyskakuje zwierzę i wydaje głos). W podobny sposób uczą się przywoływać swoja mamę, wiedzą, że wystarczy zapłakać, aby mama podeszła do łóżeczka.

Praca z dzieckiem w pierwszych miesiącach i latach życia ma ogromne znaczenie. Na samym początku najistotniejsza jest bliskość, czułość, dotyk, ciepły, serdeczny głos, czyli wszystko to, co stwarza atmosferę bezpieczeństwa, miłości i daje maleństwu odczuć, że jest ono bardzo ważne, że ważne są jego potrzeby, i że ma je kto zaspokajać.

Wraz z postępującym rozwojem fizycznym dziecka musi przybywać stymulacji, nie oznacza to, że poprzednie można zaniedbać, coraz ważniejsze staje się zaznajamianie niemowlęcia z różnymi formami, kolorami, dźwiękami. Banalne w pojęciu dorosłych zajęcia (pokazywanie obrazków w książeczce, wierszyki, piosenki, zabawy w koci koci, a kuku, chowanego) w niezwykły sposób wspomagają intelektualny rozwój dziecka.

W ostatnich latach opracowano wiele nowych technik wspomagających intelektualny rozwój dziecka, np. popularne na Zachodzie filmy wideo. Jednym z nich jest "Brainy Baby", który ma na celu skupienie i ukierunkowanie intuicji dziecka. Przedstawia się w nim żywe kolory i kontrasty, różnorodne formy i obrazy. Część mózgu odpowiadająca za twórczość, to zarazem ośrodek rozpoznawania kolorów, form i odbioru bodźców muzycznych. Uznaje się, że jeśli dziecko nauczy się jak najwcześniej używać obu półkul mózgowych, będzie potrafiło później przekonać i zainteresować sobą ludzi, gdyż jego myśli, mowa, działania i uczucia przepełnione będą pasją. Inne filmy - "Baby Einstein", powstały by wspomagać rozwój intelektualny dzieci do 36. miesiąca życia. Są one swoistym, dostosowanym do wieku kompendium wiedzy o rzeczywistym świecie, pokazanym w bogatej kolorystyce, przy naturalnych dźwiękach i wielojęzycznym alfabecie. Filmy " Baby Shakespeare", czy "Let's Play", to programy wczesnego nauczania języka angielskiego.

W żadnym wypadku nie można jednak przesadzać z nadmiarem stymulacji i bodźców. Skutkiem może być przemęczenie, rozdrażnienie i bezsenność. Najlepsze też techniki, programy i nowoczesne metody, nie są wstanie zastąpić dziecku zwykłej bliskości, miłości i ciepła rodziców.

Nowo narodzone dziecko oscyluje w swych doznaniach między granicami pobudzenia i uspokojenia, jego wrodzone odruchy nie są dostateczną podstawą do samodzielnego życia i długo nie będą. Dlatego też pełne zaangażowanie rodziców w rozwój dziecka jest koniecznością. Dzięki nim dziecko może istnieć i może stawać się istotą rozumną, bogatą wewnętrznie. Sposób postępowania zależny jest od fazy rozwoju dziecka, wszystkie zaś czynności rodziców są wejściem w międzyosobowy kontakt, który relacjom "dziecko-świat " nadaje właściwości specyficznie ludzkie. Uśmiech matki, przytulanie, karmienie, organizowanie środowiska rodzinnego i modyfikowanie otoczenia stosownie do potrzeb dziecka, jest niczym innym, jak wprowadzaniem go w bogatą i różnorodną rzeczywistość. To dzięki najbliższym świat dziecka rozrasta się z dnia na dzień we wszystkich płaszczyznach. Przyrost wiedzy dziecka ma nie tylko charakter poznawczy, w którym to dziecko poznaje, różnicuje przedmioty, ujmuje je w pewne związki, relacje i zależności. Ma on również, a może przede wszystkim charakter emocjonalny. Odpowiednio dozowana stymulacja rozwoju intelektualnego już od narodzin dziecka daje mu dużo większe szanse powodzenia w szkole na samym starcie i w dalszych latach nauki. Tajemnica odnoszenia sukcesu leży zatem w sposobie, w jaki wspomagano rozwój mózgu w pierwszych miesiącach i latach życia dziecka.

Myślenie dziecka i jego zdolności twórcze rozwijają się wraz z wiekiem. Do drugiego roku życia rozwija się inteligencja sensoryczno-motoryczna, zdolności twórcze przejawiają się wzmożoną aktywnością zabawową. W wieku 2-4 lat dziecko usamodzielnia się, stawia pytania, bada, poszukuje. Zabawy są ekspresyjne, fantazja dziecka nieograniczona. Jest to tzw. okres autonomii. W wieku 5-7 lat myślenie przybiera już konkretny charakter, rozwija się wyobraźnia, niepowodzenia rodzą poczucie winy i niepokój. W tym czasie nasilone są procesy uspołeczniania.

Znany szwajcarski psycholog i filozof, twórca epistemologii genetycznej Jean Piaget stwierdza, że w pierwszych trzech latach życia dziecka dynamika rozwoju jest tak znaczna, że znaczenie tego okresu można przyrównać do znaczenia rewolucji kopernikańskiej. Piaget tak charakteryzuje okres wczesnego dzieciństwa: "jest to okres decydujący dla całego późniejszego rozwoju psychicznego, polega bowiem, ni mniej, ni więcej, jak na zdobyciu przez spostrzeżenia i ruchy całego praktycznego świata, jaki otacza małe dziecko"(1). Uważa on też, że dziecko wyjaśnia człowieka dorosłego co najmniej tak samo, a często bardziej niż dorosły objaśnia dziecko. Skoro dziecko częściowo wyjaśnia dorosłego, można także powiedzieć, że każdy okres rozwoju częściowo wyjaśnia okresy następne. Szczególnie widoczne jest to w stosunku do okresu poprzedzającego mowę. Okres ten można nazwać "zmysłowo - ruchowym". Brak funkcji symbolicznej u niemowlęcia, nie występuje jeszcze ani myśl, ani uczuciowość powiązana z reprezentacjami, które pozwalałyby przywołać nieobecne osoby lub przedmioty. Mimo tych braków rozwój umysłowy w ciągu osiemnastu pierwszych miesięcy życia jest szczególnie szybki i szczególnie ważny, na tym poziomie dziecko wypracowuje całość substruktur poznawczych, które posłużą jako punkt wyjścia dla późniejszych konstrukcji spostrzeżeniowych i intelektualnych, a obok nich powstaje szereg reakcji afektywnych, będących bazą do późniejszej uczuciowości.

Obojętnie jakie przyjmie się kryteria inteligencji u dziecka bezsprzecznym faktem jest pojawienie się jej jeszcze przed mową. Początkowo jest to inteligencja praktyczna, która zmierza do sukcesu, a nie do odkrywania prawdy. Niemowlę potrafi jednak rozwiązać wiele problemów, na które napotyka w swoim działaniu, np. sięga po oddalone lub ukryte przedmioty. Dzieje się tak dzięki złożonemu systemowi form asymilacji. Inteligencja dziecka w tej fazie rozwoju to organizowanie rzeczywistości według zespołu struktur przestrzenno-czasowych i przyczynowych. Z powodu braku mowy i funkcji symbolicznej tworzenie tych struktur opiera się wyłącznie na percepcji i ruchach, czyli odbywa się za pomocą zmysłowo - ruchowej koordynacji działań, w których nie bierze udziału reprezentacja lub myśl. Bardzo trudno ustalić moment pojawienia się inteligencji zmysłowo - ruchowej, ciągle widoczne jest następstwo stadiów, z których każde wyznacza nowy cząstkowy postęp aż do chwili, gdy zachowanie posiada cechy inteligencji. Stadium to przypada między dwunastym i osiemnastym miesiącem życia. Rozwój przebiega od spontanicznych odruchów, poprzez nabycie pewnych przyzwyczajeń do inteligencji.

Punktem wyjścia rozwoju są spontaniczne i całościowe czynności organizmu. U noworodków odruchy, które mają szczególne znaczenie dla przyszłości (odruch ssania) są punktem wyjścia do ćwiczenia odruchów i utrwalania ich. Noworodek po kilku dniach potrafi pewnie odszukać sutek - asymilacja odtwarzająca (funkcjonalna). Następnie ssie on bez sutka lub inne przedmioty - asymilacja uogólniająca, a potem odróżnia sutek od innych przedmiotów - asymilacja rozpoznająca.

Według powyższego wzoru wyrabiają się pierwsze nawyki. Nawyki nie stanowią jeszcze inteligencji. Elementarny "nawyk" opiera się na całościowym schemacie zmysłowo - ruchowym, podmiot nie rozróżnia jeszcze celów i środków; cel osiągany jest dzięki koniecznemu następstwu ruchów, które do niego prowadzą. Niemowlę nie zdaje sobie jednak sprawy z zamierzonego celu ani z środków jakimi ten cel osiąga. Działanie inteligentne charakteryzuje się natomiast dążeniem do osiągania wyznaczonego na początku celu oraz na szukaniu właściwych środków wśród poznanych już wcześniej schematów. Schematy chociaż znane różnią się od początkowego, który był wyznaczony przez cel działania.

Po stadium odruchów i stadium pierwszych nawyków, następuje stadium koordynacji widzenia i chwytania (około czwartego - piątego miesiąca życia ). Niemowlę bierze do rączek wszystko, co widzi w swoim najbliższym otoczeniu. Początkowo dziecko powtarza pewne czynności nie oczekując spełnienia celu, ale później zaczyna łączyć cel ze środkami do jego osiągania. Ten moment można uznać za próg pojawienia się inteligencji.

Stadium czwarte ma już znamiona inteligencji praktycznej. Narzucony dziecku z góry cel warunkuje poszukiwanie przez nie środków do jego osiągnięcia i świadome traktowanie środków jako środki do osiągania zamierzonego celu, np. świadome korzystanie z pomocy osoby dorosłej w celu zdjęcia wysoko znajdującego się przedmiotu. W piątym stadium (około jedenastego-dwunastego miesiąca życia) dochodzi poszukiwanie nowych środków poprzez różnicowanie schematów już znanych, np. stosowanie "narzędzi"- ciągnięcie z obrus by dosięgnąć przedmiot stojący na stole.

Szóste stadium wyznacza zakończenie okresu zmysłowo - ruchowego i przejście do okresu następnego. Dziecko potrafi już znajdować nowe środki do osiągania założonego wcześniej celu droga kombinacji zinterioryzowanych, które prowadzą do nagłego zrozumienia. Dziecko przestaje działać po omacku, zaczyna rozumieć konsekwencje swoich ruchów. Poziom nagłego zrozumienia nie pojawił się nagle, jest on ściśle związany z nieprzerwanym ciągiem asymilacji schematów na wcześniejszych poziomach. Można uznać go za zakończenie tworzenia się inteligencji zmysłowo - ruchowej. Faza sensoryczno - motoryczna zaczyna się około osiemnastego miesiąca życia. Niemowlęcia nie zadowala już odtwarzanie rezultatów, zaczyna ono badać, eksperymentować. Schematy czynnościowe poszerzają się o wyniki jego działań eksperymentalnych. Dziecko działa na przedmiotach, manipuluje nimi poznając ich wygląd i funkcje, uczy posługiwać się nimi zgodnie z ich przeznaczeniem. Dziecko w tej fazie potrafi z determinacja dążyć do osiągnięcia zamierzonego celu, potrafi szukać ukrytych przedmiotów, pod koniec pierwszego roku życia szuka ich tam, gdzie widziało je ostatnio. Świat zaczyna być postrzegany obiektywnie, przedmioty ujmowane są jako stałe. Początkowo dziecko nie potrafi wyodrębnić siebie z otaczającej rzeczywistości, zauważa się to w drugim roku życia. Dostrzeżenie swej odrębności nieodłącznie idzie w parze z uświadomieniem sobie przez dziecko możliwości oddziaływania na otoczenie. Dziecko wkracza w tzw. "wiek przekory". Poszerzając swą wiedzę o ludziach, o sobie, o przedmiotach, zwierzętach i stosunkach społecznych dziecko myśli coraz sprawniej, uczy się przewidywania i wnioskowania, potrafi wykraczać myślą poza aktualną sytuację.

W drugim roku życia pojawia się mowa poprzedzona porozumiewaniem przedsłownym (wzrok, dotyk, mimika, głużenie, gaworzenie), co jednocześnie kończy okres niemowlęctwa.

Analizując stadia rozwojowe dziecka od momentu jego narodzin do czasu, kiedy potrafi ono nawiązać kontakt z otoczeniem przez mowę i symbole trudno jest wyodrębnić moment, w którym z całą pewnością można byłoby stwierdzić myślenie. Wielu wybitnych psychologów próbowało ustalić ten moment, przyjmując różne kryteria. Przyjmując najogólniejszą definicję myślenia jako celowego działania dążącego do rozwiązania problemu czy zakładania i osiągnięcia celu, można stwierdzić, że już faza ćwiczenia odruchów może zostać zaliczona do rozwoju myślenia. Odruchy, zwłaszcza te, które staną się podstawą schematów asymilacyjnych, muszą być ćwiczone, aby spełniały swoją rolę. Ćwiczenia wrodzonych odruchów (ssanie, chwytanie) i włączanie do nich nowych elementów są zapowiedzią asymilacji o charakterze umysłowym. Kilkutygodniowe niemowlę ma już swe nawyki i zorganizowane spostrzeżenia, które poprzedzają pojawienie się u dziecka myślenia. W drugim miesiącu życia dziecko zaczyna bawić się własnym ciałem (ustami, rączkami, nóżkami), odkrywa nowe efekty swoich działań i dąży do ich powtarzania. Zapamiętuje czynności i potrafi je odtworzyć by osiągnąć cel. Nawet miesięczny malec potrafi rozpoznać dźwięki mowy po upływie kilku dni, mając dwa miesiące rozpozna obrazek pokazany mu dzień wcześniej. Najnowsze badania dowodzą, że pamięć dziecka zaczyna funkcjonować już w okresie prenatalnym.

W pierwszym miesiącu życia każda aktywność noworodka, każda zmysłowa reakcja na otoczenie powoduje tworzenie się nowych połączeń synaptycznych. Torstein Wiesel i David Hubel, amerykańscy naukowcy wykazali, że wczesne doznania zmysłowe są nieodzownym warunkiem prawidłowego rozwoju i funkcjonowania komórek mózgowych. Mózg człowieka będzie w przyszłości prawidłowo funkcjonował, jeśli od pierwszych dni życia bezie poddawany wszechstronnej stymulacji.

Chociaż dziecko przychodząc na świat nie potrafi konstruktywnie myśleć, to z każdym dniem jego życia przy prawidłowo zorganizowanym otoczeniu przybywa w jego mózgu różnego rodzaju połączeń i schematów, które stanowią bazę do dalszego rozwoju.

Przyjąwszy, że dziecko rodzi się jako "pusta karta", ale posiadająca niezwykle chłonny i pojemny "dysk" musimy mieć świadomość, że już w kilka godzin po narodzinach mieszczą się w nim struktury odruchów, a każde zmysłowe doznanie również znajduje w nim swe odzwierciedlenie.

Dlatego nie wolno zaniedbać żadnej chwili w życiu nowonarodzonego dziecka, które potrzebuje wsparcia by móc prawidłowo rozwijać się. Chociaż jest nieświadome, to w fenomenalny sposób potrafi chłonąć każdy bodziec stymulujący jego rozwój.

W tym miejscu należałoby wystosować apel do wszystkich rodziców, aby nie traktowali swych dzieci jak nierozumne istoty, by nie odkładali bliskiego kontaktu z dzieckiem na później, by okazywali jak najwięcej miłości, ciepła, by dawali mu odczuć, że jest ważne, by mówili i słuchali tego, co "mówi" do nich ich "maleńki geniusz".

PRZYPISY:
1 - J. Piaget - Studia z psychologii dziecka. PWN, Warszawa 1966, s.14.

LITERATURA:
1. Debesse Maurice: " Etapy wychowania", Warszawa 1996.
2. " Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży" red. M. Żebrowska, PWN, Warszawa 1986. t.2
3. Przetacznik - Gierowska M., Włodarski Z.: "Psychologia wychowawcza", PWN, Warszawa 1998. t.2.
4. Piaget J., Inhelder B.: "Psychologia dziecka", Wrocław 1999.
5. "Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat" Poradnik dla rodziców, psychologów i lekarzy, Frances L. Ilg, Louise Bates Ames, Sidney M. Baker, Gdańsk 2002.
6. Szychowiak B.: "Psychologia rozwojowa dla rodziców" Okres wczesnego dzieciństwa, Warszawa 1982.
Czasopisma:
1. "Mamo, to ja" Miesięcznik nowoczesnych rodziców: nr12/2001; nr1,3,4,11/2002; nr5/2003.

Beata Wiśniewska


Zaświadczenie online



numer online: 130 gości

reklama

Księgarnia HELION poleca: