Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5332
rok szkolny
2008/2009

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Jak zapewnić dyscyplinę, ład i uwagę w klasie ? - krótki poradnik

Zapobieganie niewłaściwemu zachowaniu

1. Nauczanie przynosi lepsze wyniki, jeżeli:
- lekcje mają wyraźnie określony temat i cele, a nauczanie zachowuje ciągłość;
- lekcje są starannie zaplanowane i przygotowane;
- praca na lekcji stawia przed uczniami wysokie wymagania intelektualne;
- stopnie stawiane są regularnie i rozważnie;
- metody nauczania i czynności uczniów są zróżnicowane.
Wysoka jakość nauczania jest podstawą autorytetu nauczyciela.

2. Podczas lekcji łatwiej utrzymać uwagę uczniów, jeżeli:
- zajmiemy eksponowane miejsce w klasie;
- będziemy nawiązywać kontakt wzrokowy z uczniami;
- wykażemy zainteresowanie przedmiotem i będziemy podkreślać znaczenie wypowiadanych słów, operując głosem, mimiką, gestem i ruchem;
- zauważymy udzielane nam informacje zwrotne i sami będziemy ich udzielać;
- staniemy blisko ucznia, który przestaje uważać.

3. Uczniowie będą mieli mniej okazji zachować się niewłaściwie, jeżeli:
- zagospodarujemy przestrzeń klasy i ustawimy ławki stosownie do czynności uczniów;
- lekcja rozpocznie się szybko i od początku szybko się potoczy;
- jasno określimy, co jest zasadniczym tematem lekcji, unikniemy zajmowania się sprawami pobocznymi i powtarzania kwestii dobrze zrozumianych oraz nie będziemy przerywać procesu dydaktycznego długimi wymówkami i karceniem za wykroczenia;
- unikniemy znaczących przerw podczas lekcji;
- nie będziemy kosztem pracy z całą klasą zajmować się pojedynczymi uczniami i grupami;
- zostawimy dość czasu, żeby skończyć lekcję bez bałaganu.
Tego rodzaju środki ograniczą okazje, w których uczniom łatwiej zachować się niewłaściwie. Omawianie i ocenianie przejawów złego zachowania powinno odbywać się w czasie specjalnie przewidzianym na ten cel, nie podczas lekcji, bo uczniowie mogą potraktować to jako atrakcyjną alternatywę dla nauki.

4. Fragmenty lekcji oparte na pytaniach i dyskusji podnoszą motywację i rozwijają siły poznawcze uczniów pod warunkiem, że:
- pytania intrygują uczniów, inspirują i skłaniają do zastanowienia się nad własnymi poglądami i poczynionymi obserwacjami;
- zachęca się uczniów do wyrażania otwarcie własnych poglądów i opinii, wtedy bowiem chętniej będą dowodzić swoich racji i weryfikować je;
- nie zadaje się pytań w formie, która przypominałaby test;
- nauczyciel zadaje pytania uzupełniające, wciąga do dyskusji innych uczniów, czasami wstrzymuje się od odpowiedzi i przejmuje rolę "adwokata diabła";
- wszystkie odpowiedzi uznaje się za warte uwagi, a jeśli coś wnoszą - za wartościowe.

5. W dużych grupach fragmenty lekcji oparte na pytaniach i dyskusji mogą spowodować trudności w kierowaniu klasą, jeżeli:
- odpowiedzi wymagają namysłu i szczegółowego wyłożenia;
- nauczyciel nie zapewnia porządku zabierania głosu lub zapomina, kto zgłosił się do odpowiedzi ;
- nauczyciel zapomina zadawać szybkie, krótkie, faktograficzne pytania lub kieruje je do kilku tylko wybranych osób (tego rodzaju pytania utrzymują klasę w gotowości, pozwalają sprawdzić tok myśli uczniów i pokierować nim);
- nauczyciel nie upewni się, że wszyscy w klasie słyszą i rozumieją odpowiedzi.
Dobrze wykorzystywane pytania zachęcają uczniów do śledzenia lekcji i aktywnego udziału w niej bardziej, niż gdyby mieli tylko ich słuchać. Z drugiej strony, źle kierowana sesja pytań staje się hałaśliwa i chaotyczna, nauczyciel musi się więc zajmować głównie przywracaniem porządku.

6. Pewność własnych praw i autorytetu wyraża się w:
- swobodzie korzystania z przestrzeni i - kiedy trzeba - naruszaniu przestrzeni osobistej ucznia, jednak bez zasygnalizowania w ten sposób agresywnych zamiarów;
- uważnym, nie wyrażającym groźby spojrzeniu skierowanym na ucznia, z którym nauczyciel rozmawia oraz uporczywym wpatrywaniu się jako sygnałem, że nauczyciel zauważył wykroczenie ucznia;
- decydowaniu, kiedy rozpocząć i zakończyć interakcję z uczniem;
- dawaniu do zrozumienia, że oczekujemy od ucznia podporządkowania się naszym poleceniom z własnej woli;
- wyborze formy zwracania się do uczniów;
- stawianiu uczniom pytań i ocenianiu odpowiedzi;
- swobodnym zachowaniu nawet wtedy, gdy czujemy się niepewni lub rozzłoszczeni (unikamy zachowania, które służyłoby samouspokojeniu, samoobronie, samozadowoleniu);
- przejmowaniu inicjatywy w kontakcie z uczniami (decydujemy, kiedy i czy reagować spojrzeniem, odpowiadać na pytanie, zająć się uczniem zakłócającym lekcję, odwzajemnić uśmiech);
- unikaniu konfliktów w sprawie własnej pozycji ("Stój prosto, kiedy mówisz do mnie!").
Takie zachowanie, szczególnie ważne w początkowych kontaktach z uczniami, umocni ich w przekonaniu, że autorytet nauczyciela ma silne podstawy.

7. Pochwały bardzo korzystnie wpływają na podtrzymanie starań uczniów i dobre ich zachowanie, jeśli jednak są stosowane bez wyczucia, to:
- mogą wprawić uczniów w zakłopotanie, zwłaszcza jeśli są głoszone publicznie;
- mogą zabrzmieć protekcjonalnie i podkreślić niższą pozycję ucznia albo podsunąć mu myśl, że jest traktowany jak ktoś wyraźnie gorszy (nie należy sugerować, że uczeń jest "dobrze wyszkolony", bo w ten sposób chwali się szkolącego);
- mogą wydawać się próbą manipulowania uczniem: sposobem przekonania go, żeby posłuchał, zgodził się wykonać coś, czego nie lubi, dał się wykorzystać jako przykład dla innych;
- mogą wprawić ucznia w bezpodstawne samozadowolenie jeśli są niezasłużone.
Pochwały powinny być szczere i dotyczyć konkretnego zachowania lub konkretnej pracy. Powinny wyrażać podziw, wdzięczność i zadowolenie, dzięki czemu podniesie się pozycja ucznia względem nauczyciela.

Ingerencja w niewłaściwe zachowanie

1. Do ingerencji dyscyplinarnych przygotowujemy się:
- planując ingerencje od najmniej do najbardziej inwazyjnych lub tworząc program narastających konsekwencji;
- planując, co i jak powiedzieć i zrobić, oraz przewidując prawdopodobne odpowiedzi i działania uczniów, za pomocą których będą starali się opóźnić "poddanie się" lub w ogóle go uniknąć i ustalić własne reakcje;
- sięgając po logicznie powiązane lub logicznie uzasadnione konsekwencje zachowania ucznia, zamiast wymierzać mu arbitralnie wybrane kary (chyba, że ustalono wcześniej system narastających konsekwencji);
- przygotowując system wzajemnej pomocy nauczycieli, zwłaszcza w przypadku usuwania ucznia z klasy.

2. Rozwijamy w uczniach poczucie odpowiedzialności za własne zachowanie w ten sposób, że;
- omawiamy z nimi reguły, jakie powinny obowiązywać w klasie, ich uzasadnienie i konsekwencje ich łamania;
- staramy się kontrolę zastępować zachętą do współpracy;
- pozwalamy uczniom wybierać między wykonaniem polecenia a poniesieniem konsekwencji za niewykonanie, zamiast zmuszać do posłuszeństwa lub grozić przymusem.

3. Stanowcze, dominujące zachowanie wyraża osobistą władzę. Sygnalizujemy ją uczniom w ten sposób, że;
- wkraczamy w przestrzeń osobistą ucznia;
- stajemy przodem do ucznia i ewentualnie nachylamy się nad nim;
- z groźną miną wpatrujemy się w ucznia;
- stajemy tak, żeby górować nad uczniem;
- groźnym tonem wydajemy polecenia;
- kiedy mówimy do ucznia, nie wykonujemy żadnego ruchu;
- podnosimy głos.
Tego rodzaju zachowanie jest formą tyranizowania uczniów, może więc wymusić posłuszeństwo, ale wywołać wrogość lub doprowadzić do emocjonalnego konfliktu i pogorszyć stosunki.

4. Żeby nie wywoływać i nie podtrzymywać złego zachowania uczniów, należy;
- unikać kierowania na nie uwagi, gdyż o to mogło chodzić uczniowi (nagradzanie złego zachowania);
- odbierać mu publiczność;
- unikać silnych reakcji emocjonalnych;
- sprawić, żeby uczniowi łatwiej przyszło wykonywać zadania, niż unikać ich.

5. Żeby uniknąć skojarzeń z przymuszaniem i skłonić uczniów do współpracy, ingerencje w ich zachowanie powinny być łagodzone w ten sposób, że;
- kierujemy je do całej klasy, a nie do określonej osoby;
- zwracamy uwagę cicho lub w cztery oczy;
- używamy słów "proszę", "czy mógłbyś", "zechciej", używamy tonacji pytającej (aczkolwiek nie proszącej), mówimy i zachowujemy się uprzejmie.
Dzięki temu uczeń może pokazać, że podporządkowanie się poleceniu nie jest aktem posłuszeństwa, ale współpracy.

6. Ingerencje bezpośrednie, którymi przerywamy czynność wykonywaną przez ucznia, mają większą siłę, jeżeli;
- stosujemy je tylko w koniecznych przypadkach;
- nawiążemy wcześniej kontakt: uczniowie muszą uważać i być cicho;
- ingerencje są krótkie i spójne wewnętrznie;
- w formie jasnych poleceń określają raczej to, co uczniowie mają zrobić, niż co mają przestać robić;
- słowa i komunikaty niewerbalne kierujemy bezpośrednio do adresata, gesty wykonujemy wysuniętą ręką, z dłonią odwróconą do dołu.
W ten sposób nasze działanie wygląda stanowczo i profesjonalnie, a nie ma charakteru osobistej reakcji emocjonalnej.

7. Starcia i spory z uczniami łatwiej rozwiązać ku zadowoleniu i nauczyciela i uczniów, jeżeli:
- w stosunkach z uczniami panuje atmosfera współpracy;
- nauczyciel rozprawia się z zachowaniem, nie zaś z osobą;
- rozmowy przebiegają bez udziału widzów;
- nauczyciel nie próbuje zastraszać, dominować lub wycofać się;
- nauczyciel okazuje uczniowi szacunek, nie próbuje się go wprawić w zakłopotanie, upokorzyć, lekceważyć;
- bierze się pod uwagę uczucia i wrażliwość ucznia;
- proponuje się wyjście kompromisowe;
- wszystko przebiega w spokoju i nauczyciel nie próbuje zastraszyć ucznia wybuchami gniewu;
- napiętą atmosferę rozładuje się żartem.
Po załatwieniu sprawy należy jak najprędzej powrócić do normalnych stosunków z uczniami, nie wzbudzając wszakże podejrzeń o chęć przypodobania się im.

8. Prawdopodobieństwo, że środki korygujące postawy i zachowanie się uczniów okażą się skuteczne jest większe, jeżeli:
- negocjacje - w jakim stopniu okoliczności pozwalają - mają charakter nieformalny;
- dyskusja ma na celu znalezienie rozwiązania, nie zaś obciążenie kogoś winą;
- uczniowie nie uważają wymagań za narzucone, ale za uzgodnione;
- środki wydają się uczniom przewidywalne lub sprawiedliwe.

Okoliczności łagodzące

Czasami uczniowie zachowują się dziwnie i nietypowo pod wpływem kłopotów osobistych, domowych albo zdrowotnych. Wówczas, zamiast sztywno stosować postanowienia planu dyscyplinarnego, nauczyciel powinien kierować się własnym rozeznaniem. Obowiązki i odpowiedzialność nauczyciela znacznie przekraczają zakres odpowiedzialności np. sędziego sportowego; musi więc brać pod uwagę okoliczności łagodzące, którego to prawa nie może pozbawić go żaden szkolny system działań dyscyplinarnych.

Opracowano na podstawie książki Johna Robertsona pt. "Jak zapewnić dyscyplinę, ład i uwagę w klasie", Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1998.

Zbigniew Grala
Szkoła Podstawowa nr 8
w Chorzowie


Zaświadczenie online



numer online: 86 gości

reklama

Księgarnia HELION poleca: