Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5275
rok szkolny
2007/2008

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Recenzja książki "Zagrożenia i zaburzenia funkcjonowania polskich rodzin"

"Zagrożenia i zaburzenia funkcjonowania polskich rodzin". Praca zbiorowa pod redakcją Teresy Sołtysiak i Moniki Gołembowskiej, wydawnictwo Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna we Włocławku, Włocławek 2007

Nie ulega wątpliwości, że przeobrażenia, jakie w ostatnich latach zaszły w różnych dziedzinach życia, nie pozostały bez wpływu na rodzinę i jej funkcjonowanie. Współczesna rodzina ulega szybkim przemianom. Zachodzą nowe procesy demograficzne i zjawiska obyczajowe, zmianie uległy warunki ekonomiczne, hierarchia wartości, styl życia. Stary model rodziny wielopokoleniowej nie pasuje już do naszych czasów. Tradycyjne więzi rodzinne nieco się rozluźniły, ale nie znaczy to, że zaczęły znikać. Przeobrażenia te ściśle wiążą się z funkcjami, które rodzina spełnia wobec jednostki i społeczeństwa.

Recenzowana książka z jednej strony syntetyzuje znane w tym zakresie opracowania S.Kawuli, Z.Tyszki, F.Adamskiego, z drugiej zaś ukazuje obraz przeobrażeń oraz istniejących źródeł zagrożeń funkcjonowania polskiej rodziny z nowej perspektywy. Opracowanie składa się z 28 artykułów uznanych badaczy, uczonych młodszego pokolenia, jak i uzdolnionej młodzieży rozpoczynającej naukową drogę. W publikacji wyodrębniono cztery części, ukazujące różne płaszczyzny nieprawidłowości zaburzeń i patologii w rodzinach. W pierwszej części ujęto "Trudności, nieprawidłowości i zaburzenia w funkcjonowaniu polskich rodzin". W drugiej części przedstawiono "Sieroctwo społeczne i możliwości zapobiegania temu zjawisku". Część trzecia skupiona została na "Trudnościach w funkcjonowaniu rodzin z chorobami oraz niepełnosprawnościami", w czwartej ukazano "Zjawiska patologiczne w rodzinie i możliwości ich przezwyciężania".

Pierwszą część otwiera esej prof. Wiatrowskiego, w którym przedstawiono tradycyjne i współczesne spojrzenie na rodzinę w kontekście jej funkcji, pozycji społecznej i stanu zagrożeń. Autor stawia w nim pytanie, czy tradycyjne spojrzenie na funkcje rodziny w obecnych warunkach gospodarczych i społecznych jest wystarczające?

Rodzina jest przedmiotem wielu dyscyplin naukowych. Fakt ten znajduje odzwierciedlenie w najczęściej spotykanych określeniach dotyczących rodziny. W zależności od potrzeby i kontekstu rozważań charakteryzuje się ją jako żywy organizm, układ stosunków interpersonalnych, podstawowe środowisko wychowawcze, małą grupę społeczną, komórkę społeczno-ekonomiczną itp. (Frąckiewicz L., 1983). Jak zauważa prof. Wiatrowski powszechność i różnorodność odmian tej podstawowej formy życia społecznego, jaką jest rodzina sprzyjały formowaniu rozmaitych definicji. (Koniński S. 1989). Definicje rodziny podkreślają jej uniwersalny charakter i ścisły związek z funkcjonowaniem społeczeństwa. Jedna z nich ujmuje pojęcie rodziny jako zbiorowość ludzi, grupę społeczna powiązaną ze sobą więzią małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa, adopcji".( Frąckiewicz L., 1983)

Rodzina kształtuje pierwsze wyobrażenie dziecka o otaczającym je świecie, panujących między ludźmi stosunkach zarówno w układach ścisłej bliskości, jak i w tych dalszych, bardziej sformalizowanych, wynikających z konieczności wchodzenia w różnego rodzaju styczności z osobami obcymi. Ta socjalizująca dziecko sfera wpływów rodziny jest bardzo ważna, a jej społeczno- wychowawcze konsekwencje mają niejednokrotnie decydujące znaczenie.

Rozpad rodziny, niedostatki w zakresie spełnionej przez nią funkcji opiekuńczej, niewydolność wychowawcza, zrywanie się więzi rodzinnych i zanikanie poczucia odpowiedzialności w wymiarze międzypokoleniowym, narastanie sytuacji konfliktowych to źródła wielu zjawisk negatywnych, które wymagają ingerencji i interwencji z zewnątrz. Autorzy podkreślają, że zakłócenia w chociażby jednej dziedzinie życia rodzinnego znajdują szeroki rezonans w innych.

Druga część książki dotyczy sieroctwa społecznego oraz możliwości zapobiegania temu zjawisku. Sieroctwo społeczne jest podstawowym problemem opieki społecznej. Wokół niego koncentrują się głównie działania opiekuńcze. W szerokim znaczeniu opieka ta jest rozumiana jako działalność zmierzająca do zapewnienia dzieciom i młodzieży sprzyjających warunków rozwoju i wychowania. W związku z tym zasadnicza rola placówek opiekuńczo-wychowawczych polega na określeniu i zaspokojeniu potrzeb psychicznych dzieci.

Podejmując opiekuńcze czynności kompensacyjne wobec osieroconego dziecka placówki starają się wyrównać zaniedbania, jakich doznało ono w swoim środowisku rodzinnym. Obejmują nimi zaniedbania zdrowotne, socjalizacyjne, moralne, zaburzenia występujące w sferze postaw i społecznego zachowania się dziecka, jego braki kulturowe i edukacyjne. Naczelnym celem jest stworzenie dziecku wartościowego środowiska opiekuńczo-wychowawczego, które będzie nastawione na wspomaganie jego rozwoju oraz kompensacje jego opóźnień i zaburzeń, a wtedy będzie szansa wyrównania skutków jego zaniedbań doznanych w rodzinie.

Podstawową racją istnienia placówek opiekuńczo-wychowawczych jest dobro dzieci, które w nich przebywają. Dobro to powinno być realizowane dwupłaszczyznowo: poprzez zaspokojenie bieżących, aktualnych potrzeb dzieci oraz troszczenie się o jak najpełniejszy ich rozwój, o przygotowanie do samodzielnego życia (Heine M., Gajewska G.,1999).

Jak podkreślają badacze, rozstanie z domem rodzinnym, umieszczenie w placówce, stanowi moment zwrotny w życiu dziecka. Każde z nich w inny sposób przeżywa ten fakt zależnie od wieku, właściwości indywidualnych, od tego, jakie było jego dotychczasowe życie, a także od okoliczności towarzyszących umieszczeniu w placówce.

Esej M.Karwowskiej otwiera następną część książki. Słowa prof. B.Suchodolskiego, że "ludziom potrzebni są ludzie, a nie instytucje" mogą być punktem wyjścia do rozważań nad rolą rodziny w procesie rewalidacji osób upośledzonych w stopniu głębszym (J.Sowa i F.Wojciechowski, Proces rehabilitacji w kontekście edukacyjnym, Rzeszów 2001). Proces wychowania jest jednym z najbardziej odpowiedzialnych zadań człowieka dorosłego, a wychowanie własnego dziecka najpiękniejszym powołaniem. Sukces wychowawczy zależy od bardzo wielu czynników i dlatego droga do niego jest niezwykle skomplikowana, a w niektórych sytuacjach może wydać się drogą nie do przebycia. Jest tak wtedy, gdy rodzinę spotyka jakieś nieszczęście, wobec którego staje bezradna, osamotniona i słaba. W takiej sytuacji znajdują się często rodziny, które wychowują dziecko niepełnosprawne intelektualnie w stopniu głębszym. Droga wychowania dziecka i jego powodzenie rozpoczyna się dużo wcześniej niż jego poczęcie. Łączy się z wyobrażeniami i oczekiwaniami przyszłych rodziców. Te wyobrażenia i plany składają się później na sytuację wychowawczą dziecka i atmosferę rodzinną. W chwili pojawienia w rodzinie dziecka niepełnosprawnego intelektualnie następuje najczęściej brutalne zderzenie między wyobrażeniami, które na ogół są piękne, pełne radości, nadziei i ambitnych planów, a diagnozą o upośledzeniu. Reakcja rodziców na wiadomość o upośledzeniu dziecka jest różna, a świadomość, że posiada się dziecko niepełnosprawne, przygnębia większość rodziców. Mimo pełnej świadomości o niepełnosprawności dziecka rodzice przechodzą trzy typy kryzysów: nowości, osobistych wartości i tzw. rzeczywisty, związany ze specyfiką wychowania dziecka (klasyfikacja za R.P.Ingalls 1978). Dlatego rodziny te potrzebują szybkiego wsparcia i rzetelnej pomocy. Na plan pierwszy wysuwa się wczesny i szczegółowy sposób informowania rodziców o niepełnosprawności, a także dokładne porady dotyczące pielęgnacji i wychowania, edukacji, rehabilitacji oraz terapii dziecka. Należy podnieść poziom wiedzy pedagogicznej rodziców i umożliwić im terapię, aby cały proces rewalidacyjny przynosił pozytywne rezultaty. Zdobyta wiedza pozwala wtedy rodzicom stawiać dziecku wymagania na miarę jego możliwości psychofizycznych, daje mu szansę osiągnięcia skromnych sukcesów, które są silnym bodźcem do podejmowania dalszych wysiłków. Jest to ważne do pokonywania licznych trudności.

Jak zauważa Iwona Boruszkowska, autorka eseju pt. "Rola rodziny w wychowaniu dziecka niepełnosprawnego intelektualnie z perspektywy pedagoga specjalnego", pierwszym ważnym zadaniem dla rodziny jest akceptacja niepełnosprawności i podejmowanie rozsądnych działań na rzecz usprawnienia możliwości psychofizycznych. Mądre i rozsądne traktowanie dziecka umożliwia jego rewalidację i przywrócenie na miarę jego indywidualnych możliwości do normalności.

Ważne jest, aby w procesie wychowania kierować się ogólnymi zasadami które obowiązują rodziców w wychowaniu dzieci w ogóle. Często dzieci uważają, że nie spełniają nadziei, jaką pokładają w nich rodzice i zadają pytanie, czy są przez nich kochane? Wymaga to ze strony rodziców przestrzegania przez nich w wychowaniu dzieci niepełnosprawnych pewnych specyficznych zasad.

Dla dobra dziecka najistotniejszą rzeczą jest, by rodzice rozumieli, że ma ono takie same prawa i odczuwa, takie same potrzeby jak jego pełnosprawne rodzeństwo. Oznacza to, że musi być ono otoczone uczuciem i opieką, ale przede wszystkim miłością, która daje każdemu zawsze głębokie poczucie bezpieczeństwa. Warunki jej zaspokajania to przede wszystkim : zaspokajanie podstawowych potrzeb biologicznych, przewidywalność zdarzeń wokół dziecka i więź uczuciowa z osobami znaczącymi. Konieczna dla rozwoju dziecka z upośledzeniem intelektualnym jest potrzeba snu i wypoczynku oraz stymulacji sensorycznej (za H. Olechnowicz, 1971). Aktywność ruchowa i aktywizowanie zmysłów umożliwia lepszy kontakt z otoczeniem. Inną grupą będą potrzeby związane z dojrzewaniem osobowości emocjonalno-społecznej. Dzieci muszą doznawać życzliwości, być rozumiane i dostrzegane w rodzinie i grupie społecznej. Nie wolno też zapominać o potrzebach popędowych: pokarmowych, płciowych i uzewnętrzniania napięć agresywnych (H.Olechnowicz, 1971).

Kolejna sprawa to klimat rodziny, w której się ono wychowuje. Powinna to być atmosfera życzliwości, serdeczności a nawet wesołości, zaufania i rozsądku, bo tylko wtedy rozwój jest najkorzystniejszy. Natomiast napięcia nerwowe rodziców, ich kłótnie, brak systematyczności i konsekwencji lub niezaradność hamują tylko rozwój. Ważne jest, więc położenie dużego nacisku na spokojne, życzliwe i konsekwentne postępowanie z dziećmi niepełnosprawnymi. Nie można szybko oczekiwać poprawy, gdyż cały proces rewalidacji wymaga czasu, dokładności, systematyczności, a od rodziny wymaga dużej cierpliwości.

Ze względu na błędne poglądy rozpowszechnione wśród znacznej części społeczeństwa, nieznajomość etiologii zjawiska niepełnosprawności, sytuacja rodzin i jej funkcjonowanie w środowisku jest trudne. Ważne jest więc wytwarzanie pozytywnej atmosfery nie tylko wokół dzieci niepełnosprawnych, ale i ich rodzin, na co zwracają szczególną uwagę autorzy. Umożliwi im to bowiem łatwiejsze nawiązywanie kontaktów ze środowiskiem dzieci, nawiązywanie przyjaźni itp.

Zjawiska patologiczne to zjawiska społeczne, które są nie zgodne z wzorami zachowań lub postaw zawartymi w obowiązujących normach danej społeczności. Stanowią one główny przedmiot rozważań w ostatniej części książki.

Uzmysłowieniu skali zjawiska w Polsce mogą służyć badania, które w październiku 2007 roku na zlecenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, przeprowadził OBOP.

Problem przemocy w rodzinie jest zjawiskiem dotyczącym blisko połowy rodzin. Przemoc uważana jest za problem co prawda częsty, ale dotyczący innych - nie zdarzający się w najbliższym otoczeniu. Większe rozpowszechnienie przemocy dostrzegają osoby, których ona bezpośrednio dotyczy - były jej ofiarami bądź sprawcami. Jednak również te osoby oceniają, że w ich najbliższym otoczeniu jest mniej przemocy w rodzinach niż w skali całego kraju. (Polacy wobec zjawiska przemocy w rodzinie, badania OBOP wykonane na zlecenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, październik 2007)

W moim odczuciu książka "Zagrożenia i zaburzenia funkcjonowania polskich rodzin" ze względu na zawarte w niej treści jest bardzo cenną pozycją literatury pedagogicznej, gdyż opisane zostały w niej kwestie dotyczące problematyki szczególnie bliskiej każdemu człowiekowi, czyli rodziny, która pozostaje istotnym źródłem socjalizacji, mimo wielu zmian politycznych, społecznych i gospodarczych, jakie występują od momentu jej tworzenia.

Reasumując chciałabym zaznaczyć, iż o ponadprzeciętnych walorach recenzowanej książki stanowią głównie: aktualność i ranga podjętej problematyki, skład zespołu autorskiego, poziom naukowy wszystkich zaprezentowanych w książce referatów. Ogromną jej wartość stanowi wpływ profesjonalnej redakcji naukowej na spójność książki, która choć jest pracą zbiorową jest też zwartą publikacją. Uznanie budzi zarówno inteligentny podział na części, jak i interesująca treść poszczególnych tekstów.

Literatura:

  • Czeredrecka B.: Klimat i atmosfera życia w domu dziecka a zaburzenia rozwoju i zachowania sierot społecznych (W:) Heine M., Gajewska G: Sieroctwo społeczne i jego kompensacja, Zielona Góra 1999
  • Frąckiewicz L., Polityka społeczna, Katowice 1983
  • Koniński S., Socjologia ogólna, Warszawa 1989
  • Olechnowicz H., Wychowanie i nauczanie dzieci głębiej upośledzonych umysłowo 1969
  • Sołtysiak T., Gołębowska M., Zagrożenia i zaburzenia funkcjonowania polskich rodzin, Praca zbiorowa, wydawnictwo Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna we Włocławku, Włocławek 2007

    Żaneta Freund


  • Zaświadczenie online



    numer online: 118 gości

    reklama