Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5094
rok szkolny
2007/2008

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Ludność żydowska w Wiślicy w XVI-XVIII wieku

Od XVI wieku miasto Wiślica było znaczącym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego w województwie sandomierskim. Najstarszym i największym skupiskiem Żydów był Sandomierz. Żydzi sandomierscy otrzymali potwierdzenie przywilejów od króla Kazimierza Wielkiego w 1367 roku. Trudno stwierdzić czy już w tym czasie zamieszkiwali w Wiślicy. Pierwsi Żydzi pojawiają się na przełomie XV i XVI wieku. Zamieszkują w obrębie miasta, budują bożnice i rytualną łaźnię. Pierwsza wzmianka o wiślickich starozakonnych pochodzi z 1514 roku. W tym okresie narastał konflikt między ludnością chrześcijańską a Żydami. Nie wiemy czy chodziło o sprawy religijne czy o konkurencję ekonomiczną. Korzystając z niechęci do Żydów królowej Elżbiety, rajcy miejscy postanowili wypędzić ich z miasta. Nie doszło do tego, ponieważ zdecydowanie zaprotestował król Zygmunt I. Konflikt między mieszkańcami narastał. W 1542 roku król postanowił zakończyć sprawę usuwając Żydów z miasta. Trzy lata później starozakonni zawarli z mieszczanami ugodę, zezwalającą Żydom na odbudowę bożnicy oraz na zamieszkanie w mieście. Trudno określić choćby szacunkową liczbę ludności żydowskiej miasta. Dokumenty podatkowe wymieniają w latach trzydziestych czterech Żydów płacących podatki. W lustracji miasta w 1564 roku nie zarejestrowano starozakonnych płacących podatki. W 1557 r. król Zygmunt August potwierdził im dawne prawa, a ponadto zwolnił od płacenia podatków i ceł. Podobnie jak w innych miastach królewskich, głównym zajęciem Żydów był handel, zwłaszcza alkoholem i lichwą. W latach sześćdziesiątych pożyczaniem pieniędzy zajmował się Abraham z Wiślicy. Konkurencja ekonomiczna ze strony Żydów prowadziła do licznych zatargów z chrześcijańską ludnością. Wskutek licznych skarg mieszczan, król nakazał ponowne wyrzucenie Żydów z miasta. Jedynie trzy rodziny żydowskie mogły zamieszkać poza murami miejskimi, pod warunkiem, że nie będą sprzedawać alkoholu. Pod koniec lat siedemdziesiątych Żydzi płacili królowi 6 złotych podatku pogłównego. Za panowania Zygmunta III Wazy starozakonni wrócili do miasta. W 1615r. istniały dwa żydowskie domy. W 1621r. król potwierdził ludności wyznania mojżeszowego uzyskane w przeszłości przywileje. Starozakonni powrócili do handlu trunkami, ponieważ monarcha zgodził się na wyszynk czterem Żydom. Katastrofalny w skutkach dla ludności miasta był okres potopu szwedzkiego. W 1657 Wiślica została doszczętnie ograbiona a później spalona przez Szwedów i Węgrów. Najeźdźcy wymordowali ogromną liczbę mieszkańców. Miarę zniszczeń dopełniły nieopłacane wojska Czarnieckiego, zabijając pięćdziesiąt rodzin żydowskich. Na przełomie XVII i XVIII wieku w życiu gospodarczym i społecznym coraz większą rolę zaczyna odgrywać ludność żydowska. Istniejący kahał wiślicki zaczął odgrywać ważniejszą rolę niż rada miasta. Na początku XVIII wieku, rajcy zgodzili się na monopol sprzedaży wódki przez Żydów. W zamian kahał miał opłacać podatki miasta do starostwa. Dlatego to gmina żydowska zawarła umowę z Jędrzejem Różyckim, właścicielem wsi Żurawniki o zezwolenie na wybudowanie jazu na Nidzie, celem zwróceniem wody w dawne koryto rzeki. W drugiej połowie XVIII w. głównym zajęciem starozakonnych był dochodowy handel wódką, piwem i pitnym miodem. Bogaci Żydzi wykupują posesje w rynku i budują nowe domostwa. W 1755r. bogata rodzina Moszkowiczów otworzyła szynk na rynku. Inni otrzymywali pozwolenia na sprzedaż piwa. Drugim ważnym źródłem bogactwa mojżeszowych był ubój zwierząt rzeźnych, sprzedaż mięsa i podrobów. W pierwszej połowie XVIII wieku było piętnaście domów żydowskich. W 1765r. liczba Żydów mieszkających w Wiślicy wynosiła 184 osoby. Żonatych mężczyzn żyło w Wiślicy 43, nieżonatych 50. Zamężnych kobiet było 43, wdów i rozwiedzionych 5, niezamężnych 34. W 1789 roku lustratorzy naliczyli dwadzieścia cztery domy starozakonnych, zamieszkałych przez 231 Żydów (69 mężczyzn,74 kobiety, 44 synów 44 córek). Ludności chrześcijańskiej odnotowano 300 osób. Podsumowując, Wiślica była w omawianym okresie znacznym skupiskiem ludności żydowskiej w województwie sandomierskim. Trudniła się głównie handlem, w mniejszym stopniu rzemiosłem. W wieku XVIII znaczenie ekonomiczne starozakonnych znacząco wzrosło. Przekładało się to również na liczbę ludności, która systematycznie rosła. W pierwszej połowie XIX wieku przekroczyła 750 osób wyznania mojżeszowego,na ponad 1600 całej ludności miasta.

Bibliografia:

Źródła:

  • Lustracja województwa sandomierskiego 1789,cz.1-3,Wyd.H.Madurowicz-Urbańska, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965-1968.

    Opracowania:

  • Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI-XVII wieku, Kielce 1990.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Pińczowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem, Marjówka1927.

    Jacek Gocyk
    Gimnazjum im. Króla Kazimierza Wielkiego
    w Wiślicy


  • Zaświadczenie online



    numer online: 80 gości

    reklama