Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
5006
rok szkolny
2007/2008

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

O uczniach ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu

Terminologia

Specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu rozpoznaje się u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. Spowodowane one są zaburzeniami niektórych funkcji poznawczych, motorycznych, uwarunkowanych nieprawidłowym funkcjonowaniem centralnego układu nerwowego. Wśród przyczyn ich występowania wymienić należy:

  • czynniki dziedziczne (uwarunkowania genetyczne);
  • mikrouszkodzenia powstałe w okresie ciąży, okresie okołoporodowym i w pierwszych miesiącach życia;
  • wady rozwojowe ośrodkowego układu nerwowego, tzn. opóźnienia w rozwoju funkcji percepcyjno-motorycznych (wzrokowych, słuchowych lub kinestetyczno-ruchowych).

    Jedna z definicji dysleksji została opublikowana w przez Towarzystwo Dysleksji im. Ortona, a brzmi ona tak:

    "Dysleksja jest jednym z wielu różnych rodzajów trudności w uczeniu się. Jest specyficznym zaburzeniem o podłożu językowym, uwarunkowanym konstytucjonalnie. Charakteryzuje się trudnościami w dekodowaniu pojedynczych słów, co najczęściej odzwierciedla niewystarczające zdolności przetwarzaniu fonologicznego. Trudności w dekodowaniu pojedynczych słów są najczęściej niewspółmierne do wieku życia oraz innych zdolności poznawczych i umiejętności szkolnych; trudności te nie są wynikiem ogólnego zaburzenia rozwoju ani zaburzeń sensorycznych. Dysleksja manifestuje się różnorodnymi trudnościami w odniesieniu do różnych form komunikacji językowej, często oprócz trudności w czytaniu, dodatkowo pojawiają się trudności w opanowaniu sprawności w zakresie czynności pisania i poprawnej pisowni".

    W literaturze przedmiotu często spotykamy się z terminem "rozwojowa".

    Dysleksja rozwojowa - specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu u dzieci. Jest to syndrom zaburzeń uczenia się czytania (dysleksja), opanowania poprawnej pisowni (dysortografia) i poziomu graficznego pisma (dysgrafia). Przedrostek "dys" oznacza w języku łacińskim i greckim brak czegoś, niemożność, nadaje znaczenie negatywne. Termin "dysleksja" wywodzi się też od czasownika "lego" (z języka greckiego i łacińskiego) - czytam oraz "lexis" - mowa (z języka greckiego). Określenie "rozwojowa" oznacza, że trudności te występują w wieku rozwojowym od początku nauki pisania i czytania, a nasilenie tych zaburzeń maleje wraz z wiekiem.

    Dysleksja to specyficzne trudności tylko w czytaniu (jest to dość wąskie ujęcie). Termin ten bywa też używany jako krótsza forma nazwy całego syndromu zaburzeń (np. mówimy o uczniach dyslektycznych - i tutaj nasuwa się drobna uwaga; nie posługujmy się określeniem "dyslektyk", ponieważ wyraz ten jest zabarwiony emocjonalnie ujemnie i kojarzy się np. z wyrazem "alkoholik").

    Dysortografia - to specyficzne trudności w opanowaniu poprawnej pisowni. Termin pochodzi od przedrostka "dys" oraz wyrazów "orthos"(z języka greckiego) - prawidłowy i "grapho"(z języka greckiego) - piszę i maluję.

    Dysgrafia to z kolei trudności w opanowaniu poprawnej formy graficznej pisma. Termin początkowo używany był w Polsce dla oznaczenia różnych przejawów trudności w pisaniu, także błędów w pisaniu. Od lat 60-tych M. Bogdanowicz wprowadziła - za literaturą czeską i francuską - pojęcie "dysortografia" i rozróżnienie między tak określonymi trudnościami w opanowaniu poprawnej pisowni a dysgrafią - opanowaniem technicznej strony pisma, a więc poziomu graficznego pisma.

    Z doświadczeń nauczyciela - polonisty.

    Nauczyciel w pracy pedagogicznej bardzo często spotyka się z uczniami, którzy bazgrzą jak kura pazurem i robią błąd za błędem. Co robić, aby szkolne kariery naszych wychowanków nie zaczynały się od fatalnych ocen i upokorzeń, aby uczniowie nie przestali wierzyć w siebie, a specyficzne trudności w nauce nie stwarzały poczucia lęku i zagrożenia, co w efekcie prowadzić może do różnego rodzaju fobii i do porzucenia szkoły? Żeby - przynajmniej częściowo - poznać skalę zjawiska, z którym nauczyciel spotyka się, na co dzień, należy zapoznać się z badaniami na temat specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu. Tygodnik "Wprost" podaje następujące dane: w Polsce na dysleksję cierpi około 4 mln ludzi. Ocenia się także, że na świecie ciężką postacią zaburzeń w czytaniu i pisaniu dotkniętych jest około 4% (ostatnie badania podają, że nawet 5% ogółu populacji), a 10-15% cierpi na dysleksję o umiarkowanym nasileniu. Trudnościom w czytaniu zwykle towarzyszy brzydkie i niezrozumiałe pismo, a także brak umiejętności bezbłędnego zapisu. W polskiej szkole od dawna istniał swoisty "kult ortografii", kiedyś przecież trzy rażące błędy ortograficzne dyskwalifikowały pracę maturalną. Na szczęście dzisiaj strona językowa pracy, to tylko jedno z kryteriów oceny. Z moich obserwacji wynika, że szkołę średnią uczniowie ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu kończą bez jakichś większych problemów, jednak droga do sukcesu jest okupiona wieloma wyrzeczeniami, czasem nawet upokorzeniami. Mają też tę świadomość, że w chwili obecnej, w dobie powszechnego rozwoju cywilizacyjnego ich problem nie ma aż tak zasadniczego znaczenia w życiu codziennym i chociaż je utrudnia, to można z tym żyć. Często ci młodzi ludzie lepiej radzą sobie z zadaniami, które niesie współczesny świat niż ich koledzy bez tych trudności. I na pewno nie można tutaj zapomnieć o wielkiej roli nauczyciela każdej specjalności, a szczególnie polonisty, który poprzez nagradzanie, chwalenie, życzliwy stosunek do wychowanka może wpływać na jego potrzeby, motywy działania i plany życiowe.

    Jak rozpoznać ucznia ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu?

    Przyjrzyjmy się naszym wychowankom dokładnie, a zauważymy, że taki uczeń często chce pozostać w cieniu, siada w sali pod oknem, na końcu, w ławce siedzi bokiem, nie tak jak wszyscy, zeszyt ma przekrzywiony, nienaturalnie przekręcony, często zdania zaczyna od połowy strony, jakby widział tylko część kartki. Boi się nauczycieli, odnosimy wrażenie, że chciałby się zapaść pod ziemię, głos mu drży. Głowę ma zaprzątniętą rozmyślaniami o tym, że znowu ktoś będzie na niego krzyczał, że nie potrafi, robi źle, czy też nie tak jak powinien. I tutaj widać, jak ważne jest spełnienie podstawowych potrzeb: uznania i akceptacji. Nauczyciel poprzez życzliwy stosunek, nagradzanie, chwalenie może doskonale takiego ucznia motywować do działania, wpływać na jego plany i cele życiowe. Uczniowie, gdy piszą, mają słabą podzielność uwagi. W innych sytuacjach może być ona doskonała, potrafią bowiem jednocześni korzystać z komputera, słuchać muzyki i rozmawiać. Nie odróżniają słowa napisanego poprawnie od napisanego źle. Osoby, które nie mają problemów z ortografią często, w razie wątpliwości, porównują dwa wyrazy, ten napisany dobrze i źle i wybierają właściwy. Nie potrafią tego zrobić osoby, które mają zaburzenia o charakterze dysortograficznym. W ich pracach pisemnych występuje kumulacja błędów i to powoduje, że tekst często jest nieczytelny.

    Czym charakteryzują się prace pisemne uczniów ze specyficznymi trudnościami w pisaniu?

    Najczęściej popełniane błędy przez uczniów dyslektycznych to:

  • mylenie i zamiana liter o podobnym kształcie, np. b-p, d-t, u-n, m-w, n-w, s-z, dz-c, sz-s, o-a, ł-l-t, ę-ą;
  • opuszczanie drobnych elementów graficznych i znaków interpunkcyjnych, gubienie liter, opuszczanie końcówek i cząstek wyrazów,
  • złe rozplanowanie graficzne wyrazów,
  • strona graficzna budzi spore zastrzeżenia,
  • pojawiają się błędy typowo ortograficzne,
  • zamiana głosek dźwięcznych na bezdźwięczne,
  • nieprawidłowe używanie znaków diakrytycznych,
  • brak rozróżniania w pisowni i-j,
  • nieodróżnianie samogłosek nosowych od zespołów dźwiękowych,
  • upraszczanie słów, zniekształcanie tak, że wyrazy stają się nie do odczytania.

    Jeżeli nauczyciel wśród swoich wychowanków zaobserwuje uczniów, którzy popełniają w/w błędy, to pojawia się pytanie, co powinien z tą wiedzą zrobić? Z całą pewnością ważne jest wczesne rozpoznanie (pierwsze lata w szkole) i profilaktyka, odpowiednia terapia. Jednak często bywa tak, że uczniowie z tego typu zaburzeniami potrafią te problemy doskonale ukryć i dopiero bezpośrednio w sytuacjach stresowych (a takimi niewątpliwie są wszystkie egzaminy) stają się one widoczne i bardzo wyraziste.

    Jakie są zadania wychowawcy, polonisty, nauczyciela, który powinien pomóc uczniowi ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu?

    Jeżeli stwierdzimy, że możemy akurat w tym przypadku mieć do czynienia z uczniem dyslektycznym, dysortograficznym, czy dysgraficznym, to;

  • Zapoznajmy się z jego teczką osobową oraz zapytajmy rodziców, czy był kiedykolwiek badany w poradni.
  • Obserwujmy i analizujmy błędy popełniane w różnych pracach pisemnych.
  • Skierujmy go na badania do poradni, napiszmy mu opinię (także na wniosek samego ucznia lub jego rodziców).
  • Otoczmy ucznia, który otrzymał z poradni opinię o dysleksji, dysortografii szczególną opieką.
  • Sprawdzajmy co jakiś czas zeszyt ćwiczeń.
  • Oceniajmy go zgodnie ze wskazówkami zawartymi w opinii z poradni
  • Starajmy się wytworzyć atmosferę zrozumienia, pomocy i życzliwości, poznajmy możliwości ucznia, aby zapobiec pogłębianiu się wszelkich trudności i wtórnych zaburzeń nerwicowych.
  • Pamiętajmy wreszcie o tym, że część wszelkich egzaminów składanych przez uczniów dyslektycznych będzie oceniana za treść i formę, przy czym niedociągnięcia, które wynikają z zaburzeń dyslektycznych nie mogą zdecydować o ocenie niedostatecznej.

    Przez wiele lat schorzenie to było powszechnie bagatelizowane, w ten sposób podchodzili do niego nie sami dotknięci tymi trudnościami, ale ludzie z ich otoczenia, także rodzice i nauczyciele, a przecież to właśnie oni powinni dzieci zrozumieć i pomóc im, żeby nie pozostały na zawsze naznaczone piętnem dziecka opóźnionego w rozwoju.

    Metody pracy z młodzieżą dyslektyczną do wykorzystania na lekcjach (nie tylko języka polskiego).

    1. W pisaniu z pamięci należy zwrócić uwagę na następujące etapy:
    a) - analiza wzrokowa tekstu - zwrócenie uwagi na pisownię wyrazów próba zapamiętania;
    b) - analiza wzrokowo- słuchowa tekstu - zwrócenie uwagi na brzmienie wyrazów i pisownię- porównanie zgodności brzmienia z pisownią - zapamiętanie treści;
    c) - zapis tekstu z pamięci (po zakryciu wzoru);
    d) - samokontrola - naniesienie ewentualnych błędów;
    e) - analiza zdań pod względem zasad pisowni (praca ze słownikiem ortograficznym).

    2. Pisanie ze słuchu służy przede wszystkim celom sprawdzającym. W terapii może być wykorzystywane wyłącznie po uprzedniej analizie wzrokowo-słuchowej tekstu, przy czym czas między analizą (przepracowaniem) zdań a napisaniem ich ze słuchu powinien być stopniowo wydłużany i zakończony samokontrolą.

    3. Różne formy eksponowania trudnych wyrazów np. kolorowe tło, zróżnicowana wielkość liter w wyrazie, zróżnicowana czcionka.

    4. Rebusy i krzyżówki ortograficzne.

    5. Wyszukiwanie i dobieranie wyrazów pokrewnych z rozsypanek wyrazowych lub wyrazów napisanych.

    6. Różnicowanie słuchowe połączone z zapisem:
    a) prostych struktur dźwiękowych w sylabach np. sia-sja, zia-zja;
    b) samogłosek ą, ę w wyrazach od zespołów dźwiękowych om, on, en, em;
    c) wyrazów o podobnym brzmieniu np. trzaska-drzazga, ściera-ździera, proszki-prążki, chrzest-chrzęst.

    7. Segregowanie wyrazów np. z rozsypani wyrazowej, na kolorowym tle według zasad ortografii, przy czym:
    a) osobno opracowujemy pisownię wyrazów z "ó";
    b) osobno pisownię wyrazów z "u";
    c) uzupełnienie luk w tekście z komentowaniem, również jako podsumowanie zasad pisowni "ó-u".

    8.W analogiczny sposób opracowujemy pozostałe zasady pisowni (h-ch, ż rz, pisownia łączna i rozdzielna itd.)

    9.Po omówieniu najważniejszych zasad pisowni utrwalamy je poprzez:
    a) segregowanie wyrazów pomieszanych z różnych zasad pisowni (ó-u, h-ch, itd.) i ustne uzasadnianie ich poprawności zapisu;
    b) układanie zdań z wyrazami trudnymi do zapamiętania dla ucznia;
    c) analizowanie tekstu (zdań) pod względem zasad;
    d) uzupełnianie juk w tekście mieszanym;
    e) segregowanie wyrazów wg alfabetu;
    f) skreślanie zbędnej litery w wyrazach.

    10. Utrwalanie zasad pisowni oraz ćwiczenia w zakresie poprawy stylu:
    a) rozbudowywanie (rozwijanie) zdań;
    b) tworzenie zdań poprzez zmianę ich pierwotnej formy np. zmianę trybu;
    c) uzupełnianie zdań wyrazami, w których trzeba zmienić np. przypadek;
    d) wyszukiwanie niepoprawnie użytego wyrazu w zdaniu;
    e) układanie zdań z wyrazów eksponowanych w niewłaściwej kolejności;
    f) zmienianie sensu zdania poprzez zmianę szyku wyrazów.

    11. Kształtowanie umiejętności używania wyrazów zamiennych w sytuacjach, w których uczeń nie może odwołać się do jednoznacznych zasad pisowni.

    12. Ćwiczenia w posługiwaniu się słownikiem ortograficznym.

    Porady dla rodziców dzieci dyslektycznych.

    Najważniejsze jednak zadania stoją przed rodzicami dzieci, które mają trudności w czytaniu i pisaniu. Szkoła niewiele może zdziałać, jeżeli nie będą oni swoim dzieciom poświęcać bacznej uwagi. Należy więc:

  • obserwować dziecko już od najmłodszych lat jego życia, im wcześniej tym lepiej, a fachowej pomocy zawsze szukać w poradni;
  • okazać większe zainteresowanie i zrozumienie, cierpliwość i wyrozumiałość, dziecko zawsze powinno wiedzieć, że może się z każdym problemem zwrócić do najbliższych;
  • na wszelkie trudności reagować spokojnie, nie można dziecka ciągle krytykować, ale należy je chwalić nawet za drobne sukcesy;
  • być cierpliwym, życzliwym przewodnikiem i towarzyszem swego dziecka w kłopotach, okazywać mu wiele miłości.

    Bibliografia:
    1. M. Bogdanowicz: "O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu - odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli". Lublin 1994, s.32.
    2. M. Bogdanowicz: "Ryzyko dysleksji. Problem i diagnozowanie". Gdańsk 2002.
    3. H. Pętlewska, "Eksplozja błędów" w: Wiedza i Człowiek. Dodatek Humanistyczny Wiedza i Życie, nr 9/1995, str.1-5.
    4. S. E. Shaywitz: "Dysleksja" w: Świat Nauki, styczeń 1997, str.58-65.
    5. E. Górniewicz: "Diagnoza dysleksji i dysortografii" w: Wychowanie na co dzień, str.4-7.
    6. R. Makarewicz: "Gdy w klasie jest dyslektyk" w: Polonistyka nr 2, 1998 rok, str.75-78.
    7. "Wprost", 22 III 1998 rok.
    8. K. Grabałowska, J. Jastrząb, J. Mickiewicz, M. Wojak: "Ćwiczenia w czytaniu i pisaniu. Poradnik metodyczny do terapii dzieci dyslektycznych", Toruń 1994.
    9. H. Spionek: "Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne", Warszawa 1997.

    Małgorzata Przybysławska


  • Zaświadczenie online



    numer online: 76 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: