Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
4265
rok szkolny
2006/2007

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Nowe tendencje w pedagogice specjalnej i oligofrenopedagogice

Wraz z rosnącym poziomem cywilizacji zwiększeniu ulega liczba ludzi, którzy nie są w stanie samodzielnie rozwiązywać swoich problemów życiowych. Powodem tego mogą być wrodzone wady organiczne, przebyte choroby i urazy. Nazywamy ich niepełnosprawnymi, uważając, że jest to termin o najszerszym znaczeniu, obejmujący inwalidów, kaleki, ułomnych, przewlekle chorych, zarówno dzieci i młodzież jak i dorosłych.

Aby jednostki niepełnosprawne mogły funkcjonować w społeczeństwie ludzi zdrowych, poddaje się je procesowi rehabilitacji. A.Hulek termin rehabilitacja odnosi do sytuacji, w których przeważają potrzeby działań usprawniających fizycznie, psychicznie i społecznie. Termin rewalidacja autor używa wtedy, gdy mowa jest o nauczaniu i wychowaniu dzieci i młodzieży niepełnosprawnej. Rehabilitacja polega wtedy na przywróceniu sprawności uszkodzonych organów jednostki lub usprawnianiu jej funkcji, przygotowaniu jej do samodzielnego radzenia sobie w życiu codziennym, do korzystania z różnych form kształcenia, do wykonywania pracy oraz na stwarzaniu w środowisku społecznym i otoczeniu fizycznym odpowiednich warunków do prawidłowego funkcjonowania jednostki.

Do nowych tendencji w pedagogice specjalnej i oligofrenopedagogice należy integracja. We współczesnej pedagogice specjalnej integrację rozumie się jako interdyscyplinarne, zintegrowane działanie mające na celu rewalidację jednostek odbiegających od normy. Chodzi również o stworzenie warunków dydaktycznych oraz wychowawczych w powszechnej szkole, umożliwiającej nauczanie dzieci i młodzieży, odbiegających od normy wspólnie z osobami od tej normy nie odbiegającymi. Integrację niepełnosprawnych w społeczeństwie rozumie się jako włączenie tych osób w normalne codzienne życie, przez różne formy kształcenia i przygotowania do pracy zawodowej oraz aktywny udział w życiu społecznym. Coraz częściej podkreśla się, że przygotować dziecko upośledzone do życia w społeczeństwie ludzi normalnych można tylko w ścisłym powiązaniu z tym społeczeństwem, w trakcie całego procesu kształcenia i wychowania. System integracyjny kształcenia i wychowania specjalnego polega na nauce i wychowaniu dzieci i dorosłych z odchyleniami od normy w powszechnych szkołach i placówkach oświatowych, przy uwzględnieniu ich odrębnych potrzeb i zaspokojeniu ich dodatkowymi zabiegami, służbami i świadczeniami.

Główne założenia integracyjnego systemu kształcenia specjalnego są następujące:

1. Najkorzystniejsze dla rozwoju, wychowania i nauczania dzieci niepełnosprawnych jest przebywanie w gronie rodziny oraz społeczności osób niepełnosprawnych, przy zapewnieniu im odpowiednich warunków zdrowotnych, społeczno - wychowawczych i dydaktycznych;

2. W procesie wychowania i nauczania dzieci niepełnosprawnych uwzględniamy ich potrzeby i dyspozycje osobowościowe. Wspólnie dla nich i dzieci pełnosprawnych organizujemy identyczne sytuacje wychowawcze, a wprowadzamy tylko wówczas sytuacje, metody i środki specjalne, gdy zachodzi tego potrzeba ze względu na swoiste trudności dziecka związane z jego odchyleniem od normy;

3. Dla przygotowania dziecka niepełnosprawnego do samodzielnego życia W społeczeństwie, wysoce korzystne jest jego spontaniczne i celowo zorganizowane uczestnictwo w tym życiu;

4. Dzieci i młodzież niepełnosprawna mają prawo do korzystania ze wszystkich stopni i profilów szkolnictwa, z instytucji sportu, rekreacji i kultury. Instytucje te powinny do swoich obiektów i swej pracy wprowadzić odpowiednie rozwiązania organizacyjne, zapewniające niepełnosprawnym swobodne Z nich korzystanie;

5. Okresowa lub częściowa izolacja w zakładach specjalnych niektórych grup dzieci ze względów zdrowotnych lub dydaktycznych nie spowoduje tylko wówczas negatywnych skutkow w ich rozwoju, gdy zakłady te umożliwią różne formy kontaktów ze środowiskiem, w tym szczególnie z dziećmi sprawnymi.

Na podstawie tych założeń łatwo zauważyć, że istotnym zagadnieniem jest stworzenie sytuacji, w której działania w zakresie polityki socjalnej, oświatowo - wychowawczej i kulturalnej powinny być podporządkowane zasad niczemu celowi, jakim jest integracja społeczna niepełnosprawnych. Integracyjny system kształcenia specjalnego łączy się z nowym kierunkiem działań społecznych na rzecz osób niepełnosprawnych. Podstawowy kierunek działań związany jest z segregacyjnym systemem kształcenia specjalnego koncentruje się na upośledzeniu jako czynniku, który ogranicza sprawność i czyni ją odmienną od populacji osób sprawnych. Niezbędna jest zatem akceptacja odmienności dzieci i młodzieży niepełnosprawnej zarówno przez rówieśników, jak i przez dorosłych. Powszechnie uznaje się, że głównymi czynnikami zakłócającymi wprowadzenie systemu integracyjnego w szkolnictwie specjalnym są bariery społeczne. Uzależnia się proces integracji dziecka niepełnosprawnego od jego indywidualnej sytuacji i warunków stwarzanych przez szkołę.

Integrację osób niepełnosprawnych można rozpatrywać w dwóch aspektach (H.Borzyszkowska 1985; A.Hulek 1987; R.Kościelak 1987), jako: 1) totalną, 2) częściową. Wybór koncepcji integracji zależy nie tylko od rodzaju niepełnosprawności, lecz także od poglądów osób odpowiedzialnych za jej organizację, metody i formy. Wielu badaczy stoi na stanowisku, iż przy obecnym stanie szkolnictwa w ogóle, a szkolnictwa specjalnego w szczególności, integracja totalna jest niemożliwa. Uznają, iż jest to sprawa przyszłości, wymagająca zmian bazy szkolnej, wykształcenia pedegogów (nie tylko specjalnych) oraz zmiany postawy społeczeństwa wobec osób niepełnosprawnych. Zwolennicy koncepcji integracji częściowej zarzucają zwolennikom koncepcji totalnej traktowanie integracji jako celu samego siebie, całkowicie w sobie, całkowite nielicznie się z potrzebami wszechstronnego rozwoju dzieci i zapewnieniem odpowiednich warunków integracji społecznej. Wiadomo, że celem integracji jest umożliwienie osobom niepełnosprawnym prowadzenia normalnego życia możliwie w tych samych warunkach, jak innym członkom określonych grup społecznych. Przygotowanie warunków egzystencji osobom niepełnosprawnym w normalnym społeczeństwie wymaga jednak pewnych działań. Chodzi o stworzenie osobom niepełnosprawnym takich samych warunków, jak osobom zdrowym. Problem ten może być rozwiązany na płaszczyźnie integracji przez zastosowanie odpowiednich urządzeń (w państwach skandynawskich określona mianem normalizacji) (A.Pedlar 1990; G.Miron, H.Katoda 1991) polega na wprowadzeniu technicznych i organizacyjnych ułatwień zapewniających osobom upośledzonym jak najlepsze funkcjonowanie, zaś integracja funkcjonalna polega na tym, że jednostka upośledzona utrzymuje stałe kontakty ze sprawnymi, bierze aktywny udział w życiu danej grupy, czy klasy. Integracja funkcjonalna przejawia się w takiej częstotliwości kontaktów, jakiej wymaga sytuacja i zaspokojenie potrzeb osób niepełnosprawnych. Są one zabarwione uczuciowo i zgodnie z odpowiednimi normami (A.Hulek 1987).

Integracja w procesie wychowania przebiega w rodzinie, szkole i szerszym (pozarodzinnym i pozaszkolnym) środowisku wśród rówieśników i osób dorosłych. Integracja w rodzinie przebiega od obojętnego traktowania, tolerowania i naturalnego przyjęcia w skład rodziny, aż do świadomego akceptowania. Integracja w szkole jest zagadnieniem bardziej skomplikowanym, szczególnie gdy w grę wchodzą jednostki z poważnymi odchyleniami. W tym przypadku konieczne jest stwierdzenie, czy można zapewnić im dodatkowe, konieczne warunki w domu i w szkole. Integracja w szerszym środowisku, środowisku, wśród rówieśników i dorosłych może przebiegać w formie zorganizowanej lub niezorganizowanej. Formami zorganizowanymi będą np. koła sportowe, wycieczki, zabawy w szkole. Formy niezorganizowane wystąpią w czasie dowolnych spotkań i zabaw z kolegami z sąsiedztwa, szkoły, ulicy i kontaktów z dorosłymi sąsiadami oraz osobami przypadkowo spotkanymi. Ważne są obie formy i należy dążyć, by obie występowały w życiu dzieci.

Ciekawego rozróżnienia dokonuje O. Lipkowski (1977), który wymienia integrację szkolną, czyli sam fakt pozostawienia dziecka niepełnosprawnego w szkole powszechnej oraz integrację społeczną, czyli włączenie dziecka niepełnosprawnego w społeczności rówieśników sprawnych i zagwarantowanie mu w tej społeczności warunków ogólnego rozwoju. Integracja szkolna powinna ułatwić dziecku integrację społeczną. Najprostszą jest integracja organizacyjna, którą można uzyskać przez odpowiednie zarządzenia, jednak nie stanowi ona gwarancji dla właściwej integracji. O.Lipkowski (1977) wskazuje na tzw. teorię prostej integracji, która oparta jest na politycznie uzasadnionej teorii, że szkoła powszechna powinna zapewnić wszystkim uczniom ze swojego regionu, niezależnie od ich warunków naturalnych i pochodzenia społecznego, najlepsze warunki rozwojowe. Teoria ta posiada pewne walory; przede wszystkim dziecko pozostaje w naturalnej sytuacji życiowej, czuje się członkiem normalnej grupy społecznej. Mimo tych zalet, autor wyraża pogląd, że istnieje małe prawdopodobieństwo, iż uczeń upośledzony może mieć w szkole powszechnej zapewnioną, potrzebną pomoc ze strony nauczyciela.

Problem form integracji jest ciągle kwestią otwartą. W zakresie systemu integracyjnego wyłoniono dotąd następujące główne formy kształcenia dzieci i młodzieży niepełnosprawnej:

  • klasy specjalne,
  • zespoły korekcyjno-kompensacyjne,
  • nauczanie indywidualne organizowane w domu,
  • nauczanie "zintegrowane" (dzieci upośledzone, mające skierowanie do szkoły specjalnej, realizują obowiązek szkolny razem ze swoimi sprawnymi rówieśnikami).

    Niekiedy uważa się, że o integracji formach kształcenia specjalnego można mówić dopiero wówczas, gdy dzieci niepełnosprawne uczą się ze sprawnymi. Podkreślić należy, że wybór form kształcenia i wychowania powinien być uzależniony od możliwości psychofizycznych dziecka i powinien opierać się na wynikach analizy badań diagnostycznych stwierdzających, która forma stwarza korzystniejsze warunki dla prawidłowego przebiegu procesu rewalidacji. Opierając się na formach kształcenia dzieci i młodzieży niepełnosprawnej, w integracji ze sprawami wyróżnić można integrację indywidualną i grupową (M. Marek-Ruka 1988). Integracja grupowa zachodzi wtedy, kiedy dla uczniów niepełnosprawnych tworzy się klasy specjalne w powszechnych szkołach. Zgodnie ze współczesną pedagogiką specjalną i założeniami integracyjnego systemu kształcenia i wychowywania większe szanse pełniejszej rewalidacji dzieci i młodzieży dają te placówki, które są bardziej otwarte na świat zewnętrzny.

    A.Hulek proponując ideę integracji społecznej w kształceniu specjalnym zwracał szczególną uwagę na potrzebę starannego przygotowania warunków do systemu integracyjnego. O powodzeniu i wynikach integracji decydują:
    - przygotowanie do niej osób niepełnosprawnych,
    - przygotowanie personelu wprowadzającego ją w życie,
    - przygotowanie środowiska społecznego,
    - przygotowanie otoczenia fizycznego.

    iczni autorzy, np. D.Michaud, R.Horth, S.Roy (1992) twierdzą, że w odniesieniu do jednostek niepełnosprawnych ważne jest maksymalne ich usprawnianie fizyczne, psychiczne i społeczne. Chodzi zwłaszcza o kształcenie pozytywnych postaw wobec innych osób i uczenie umiejętności społecznego zachowania w różnych sytuacjach życiowych. Ważne jest także przygotowanie jednostek niepełnosprawnych do pełnienia określonych funkcji społecznych i pracy zawodowej.

    W odniesieniu do środowiska społecznego istotne są:
    - właściwe postawy społeczne wobec osób niepełnosprawnych,
    - włączenie rodziny jako istotnego ogniwa integracji,
    - uchylenie przepisów prawnych ograniczających społeczne funkcjonowanie osób niepełnosprawnych,
    - wychowanie dzieci i młodzieży w zrozumieniu i tolerancji.

    W odniesieniu do otoczenia fizycznego ważne jest zniesienie barier architektonicznych i urbanistycznych w infrastrukturze.

    Zdaniem wielu autorów integracja ma wartość zarówno dla dziecka nie- pełnosprawnego, jak i dla klasy, do której uczęszcza, dla całości szkoły i społeczeństwa. Zasadniczą zaletą integracji jest to, że dziecko niepełnosprawne przygotowane jest do późniejszego życia w przeciętnej grupie społecznej. Sprawni uczniowie uczą się tolerancji na odmienność, uwalniają się od przesądów wobec swoich niepełnosprawnych rówieśników i mają szansę udzielenia im pomocy.

    Obecność dzieci niepełnosprawnych w szkole powszechnej czyni ją lepszą dla wszystkich.

    Postawa środowiska i zachowanie się wobec jednostek niepełnospraw- nych mają istotne znaczenie dla przebiegu procesu rehabilitacji. Trzeba więc przeciwstawić się tendencjom traktowania ludzi niepełnosprawnych jako zjawiska marginalnego i należy uznać ich za pełnosprawną część ogólnej populacji.
    Tę myśl oddaje hasło Marii Grzegorzewskiej: "Każdy człowiek ma prawo do szczęścia i swego miejsca w społeczności."

    Literatura:

  • J. Wyczesany: Pedagogika upośledzonych umysłowo. Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 1999.
  • R. Kościelak: Funkcjonowanie psychospołeczne osób niepełnosprawnych umysłowo. WSiP, Warszawa 1996.
  • A. Hulek: Pedagogika rewalidacyjna. PWN, Warszawa 1977.
  • M. Kościelska: Upośledzenie umysłowe a rozwój społeczny. PWN, Warszawa 1984.
  • O. Lipkowski: Problem integracji. Szkoła Specjalna, 1976,nr 1.

    mgr Małgorzata Nietrzpiel
    Szkoła Podstawowa w Rudkach


  • Zaświadczenie online



    numer online: 97 gości

    reklama