Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
3863
rok szkolny
2006/2007

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Oceniać by motywować i informować

Dziecko kieruje się potrzebą poznawczą w zdobywaniu wiedzy, wspierane przez kochających rodziców staje się sprawniejsze i świadome samego siebie. Zadaniem nauczyciela jest skorzystanie z tej naturalnej chęci zdobywania doświadczeń, rozbudzenie motywacji tłumionej przez sformalizowaną ocenę szkolną, która zachęca do nauki dla stopni, rodziców i nauczycieli, a nie dla zaspokojenia własnych potrzeb poznawczych. Cel ten można zrealizować mając wiedzę o motywacji i motywowaniu uczniów do wysiłku

Uczeń kształtuje własną wartość na podstawie kontaktów interpersonalnych, które od wczesnego dzieciństwa dostarczają mu informacji o własnej osobie. Ogromne znaczenie dla kształtującej się jednostki ma trafność napływających informacji, które decydują o późniejszej prawidłowości relacji z innymi ludźmi. Napływające informację są oceniane przez niego pod względem przydatności, ale również on sam jest oceniany przez innych. Ocenianie jest powszechne i naturalne, a mimo to budzi ono wiele emocji. Istnieją różne rodzaje oceniania, w tym ocenianie szkolne.

Bolesław Niemierko określa ocenę szkolną jako informację o wyniku uczenia się wraz z komentarzem. Przy czym adresatem informacji jest przede wszystkim uczeń, a dopiero pośrednio jest ona kierowana do nauczyciela i rodziców. Informacja o wyniku uczenia ma nadawcę, odbiorcę, komunikat, "koder", który zmienia informację na uproszczony sygnał, "kanał" - służący do przekazania sygnału, oraz "dekoder", odtwarzający informację. Oznacza to, iż nauczyciel posługuje się umowną skalą, przekazuje uczniowi znak (słowo, symbol matematyczny), a uczeń powinien zamienić go na wartościową informację.

Pomimo ogromnej krytyki ocen ze strony uczniów i nauczycieli przywiązujemy dużą wagę do oceniania, związane jest to z pozytywnym skutkiem dla procesu kształcenia, mierzenia i komunikowania uczniom ich osiągnięć. Istnieją różne sposoby traktowania stawiania stopni. W szkole tradycyjnej ocena często służyła wychowaniu uczniów w posłuszeństwie. Uczeń musiał opanować wiedzę podręcznikową, zgodną z jednym obowiązującym programem. W tradycji behawiorystycznej ocena jest nagrodą lub karą dla ucznia, służącą wzmocnieniu pożądanych zachowań. Psychologia humanistyczna uznaje, że człowiek potrzebuje jedynie zachęt wewnętrznych, a rolą nauczyciela nie jest ocenianie, a dostarczanie informacji zwrotnej. W ostatnich latach pojawił się kierunek, nauczanie technologiczne, który zakłada, iż uczeń powinien otrzymać informację, na jakim etapie w stosunku do celów programowych się znajduje, jaką wiedzę musi uzupełnić i co musi zrobić by, tą wiedzę uzupełnić.

Można wyróżnić trzy funkcje oceny:

  • Informacyjna - dostarcza informacji na temat poziomu wiedzy
  • Kontrolna - sprawdza postępy ucznia oraz umożliwia określenie drogi dalszego rozwoju
  • Motywacyjna - dopingująca ucznia

    Aby ocena szkolna spełniła swoją funkcje, konieczny jest komentarz słowny lub pisemny. Ocenianie jest kształtowaniem wartości, która będzie uczniowi pomagała lub przeszkadzała, dlatego też bardziej wartościowy jest komentarz do oceny niż ona sama.

    Obecnie ocenianie szkolne zmierza w kierunku modelu dialogicznego oceniania, będącego aktem komunikacji. Ten akt komunikacji opiera się na czterech elementach: CO, PO CO, KOMU, JAK zamierzamy zakomunikować.

    Co to jest ocena? Komunikat wyrażony stopniem szkolnym

    Po co ona jest? By służyć rozwojowi ucznia, motywować go do bardziej wytężonej pracy

    Komu jest potrzebna? Przede wszystkim uczniowi

    Jak komunikować ocenę uczniowi? Komunikat powinien być:

  • Skuteczny(zrozumiały)
  • Trafny(został zaakceptowany, wzbudzał pozytywne emocję)
  • Użyteczny (by uczeń umiał wykorzystać zawarte informacje)

    ilustracja

    Dialogiczny model oceniania zakłada, iż ocena jest przede wszystkim informacją dla ucznia, opartą na dialogu i współpracy z nauczycielem, a dopiero wtórnie decyzją edukacyjną.

    Ocenianie kształtuje młodego człowieka dlatego też informacja zwrotna dostarczana przez nauczyciela powinna być bezbłędna. Nie ma jednak ludzi, którzy nie popełniają błędów, prawdę tą możemy również odnieść do pracy nauczyciela. Powszechnie występujące mechanizmy psychologiczne fałszują nasze postrzeganie rzeczywistości. Nauczyciel powinien być świadomy tych mechanizmów, by móc kontrolować siebie i ograniczyć do minimum ilość popełnianych błędów, a jeśli już je popełniamy powinno to się odbywać na korzyść ucznia. Jednym z takich mechanizmów jest "efekt oczekiwań". Nauczyciel często mylnie przypisuje uczniom pewne cechy i modyfikuje swoje oczekiwania w oparciu o pierwsze wrażenie. Tworząc nasze wymagania powinniśmy dobrze poznać ucznia, by nie były one zbyt wysokie lub niskie. Dlatego ważny dla oceny jest proces zbierania informacji, w tym celu możemy wykorzystać karty obserwacji postępów uczniów lub kartę aktywności poszerzoną o inne formy typowe dla przedmiotu. Kolejnym mechanizmem jest "efekt aureoli", czyli jak odbieramy osobę pod względem wyglądu zewnętrznego, powinniśmy więc uświadomić uczniom konieczność właściwego stroju na egzaminie. Ważny jest również "efekt pierwszeństwa", tzn. pierwsze wrażenie o uczniu lub jego możliwościach utrwala się bardziej niż następne. Sposobem ustrzeżenia się przed tym zjawiskiem jest analityczne ocenianie wypracowań i odpowiedzi oraz dążenie do stosowania technik testów nawet wtedy gdy nie mamy do czynienia z testem.

    Badania psychologów społecznych dowodzą, iż świadomość tych prawidłowości może zmniejszyć ich zaistnienie. Dokładna analiza programu oraz precyzyjne sformułowanie norm oceniania może również ustrzec nauczyciela od pułapek oceniania.

    Stopnie szkolne, według Covington i Teel, pełnią bardzo ważną funkcję z kilku powodów. Są wskaźnikiem sukcesów i porażek w nauce, cieszą się uznaniem rodziców i komisji egzaminacyjnych oraz są bardzo ważne dla samych uczniów. Ocena stwarza jednak zagrożenia, że ci, którzy radzą sobie gorzej będą traktowani jako mniej zdolni, a to w rezultacie może stać się powodem zwątpienia w siebie. W wyniku oceniania następuje segregacja uczniów według osiąganych wyników. Powodem do dumy staje się radzenie sobie lepiej niż inni uczniowie, a przecież nie to jest celem nauki. Uczniowie radzący sobie gorzej po licznych porażkach wyznają przekonanie w niezmienność swoich możliwości, co osłabia ich wolę nauki.

    Nauczyciel powinien rozwijać pozytywną motywację wewnętrzną do uczenia się, gdyż udział, jak określa Covington i Teel, w "wyścigu" zachęca jedynie uczniów do stosowania różnych oszustw lub nawet odmowy do dalszej nauki. Nauczyciel powinien określić kryteria oceniania i nagradzania uczniów za to, iż zrobili wszystko, co potrafili oraz za dążenie do ciągłego poprawiania swych wyników.

    Nagroda i kara jest stałym, a zarazem kontrowersyjnym elementem procesu kształcenia, Atmosfera wychowawcza, w której dominują nagrody, znacznie różni się od tej zdominowanej przez kary. Przy pierwszej panuję nastrój radosnego podniecenia, przy drugiej obawy i lęku. Nagradzając uczniów powinniśmy wykazać się dużą ostrożnością, pamiętając, iż nagrody wpływają na motywację tylko tych uczniów, którzy wierzą, że mają szansę zostać nagrodzonymi, dlatego musimy im uświadomić możliwość zdobycia jej przez wszystkich przy odpowiednim wkładzie pracy. Dostępność nagrody powinna być równa, uzależniona jedynie od standardów doskonałości przyjętych przez nauczyciela lub przez samych uczniów, a nie na podstawie tego, czy poszło im lepiej czy gorzej niż innym. Kara, zaś powinna być stosowana jedynie przy wyraźnym naruszeniu wymaganych zasad.

    Ważnym czynnikiem w motywowaniu jest poczucie sprawiedliwości, które możemy stworzyć poprzez zastosowanie obiektywnych kryteriów, precyzyjnie formułując nasze oczekiwania, co do jakości pracy, za jaką można otrzymać nagrodę.

    Kolejnym istotnym elementem jest możliwość poprawiania błędów i uzupełniania braków przed rozpoczęciem kolejnego etapu nauki. Nie stwarzając uczniowi takich okazji wywołujemy w nim stan ciągłej frustracji oraz uczucie braku szansy dogonienia reszty klasy. Jeżeli dajemy uczniowi szansę poprawy uświadamiamy mu, iż posiadana zdolność nie determinuje ostatecznego poziomu ich wiedzy, gdyż jest ona zmienną zależną od własnego zaangażowania.. Istotny jest wysiłek, praca i wytrwałość włożona w sukces. Ocenianie jako źródło motywacji musi dostarczać uczniowi pełnej informacji zwrotnej, czyli jak sobie radzić, co należy poprawić oraz jak wiele jeszcze pracy przed nim.

    la motywacji ważne jest formowanie stosunków z uczniami i ich rodzicami opartymi na współpracy i wzajemnej życzliwości. Nauczyciel powinien szybko nauczyć się i posługiwać imionami uczniów, a swym zapałem zachęcać uczniów do wytężonej pracy oraz okazywać zainteresowanie ich wynikami. Uwaga uczniów powinna być skierowana na samodoskonalenie, a nie porównywanie ze współuczniami, Błędy należy traktować jako element uczenia, a biegłość jako efekt systematycznej pracy, krok po kroku. Nauczyciel przekazując informację zwrotną, powinien wzmacniać świadomość wcześniejszych osiągnięć oraz wiarę, że uda się dopiąć celów końcowych. Powinniśmy nauczyć uczniów przypisywać sukcesy połączeniu odpowiednich zdolności z wystarczającym wkładem pracy.

    Świadomość celu ma duże znaczenie w procesie uczenia. Czasami dla uczniów ważniejsze są cele bezpośrednie, krótkodystansowe, istotne jest jednak uświadomienie związku pomiędzy czynionymi postępami a przybliżaniem się do celu końcowego. Podanie celów uczenia się ma funkcję motywacyjną, gdyż zwraca uwagę uczniów na korzyści, jakie mogą odnieść. Uczą się oni z poczuciem celowości własnej pracy. Uczeń powinien znać zależność między pracą a jej efektem, ukształtowanie w uczniach wewnętrznie umiejscowionej kontroli i poczucia skuteczności zaowocuje przekonaniem, że mogą osiągnąć sukces, jeżeli włożą w zadanie rozsądnie dużo wysiłku.

    Ocenianie szkolne jest krytykowane przez nauczycieli i uczniów, ale niesie ono ze sobą wiele pozytywnych przesłanek. Jego funkcja informacyjna i motywacyjna ma ogromne znaczenie dla rozwoju młodego człowieka i powinna być kierunkowskazem w podejmowaniu dalszych wysiłków w samorealizacji. Warunkiem koniecznym jest odwoływanie się przez nauczyciela do motywacji wewnętrznej ucznia oraz traktowanie oceniania jako aktu komunikacji z uczniem i świadome unikanie pułapek psychologicznych, które mogą zdeformować ocenę, a co za tym idzie przerwać dialog z uczniem. Dialog, który powinien opierać się na wzajemnym zrozumieniu i zaufaniu, co do szczerości przesłanek nauczyciela i wiary w ich skuteczność. Nauczyciele mogą wpływać na zachowanie uczniów, manipulując wzmocnieniami, ale mogą też odwołać się do motywacji wewnętrznej i samorealizacji, by pomóc uczniowi dostrzec cenne strony nauki szkolnej.

    Bibliografia:
    1. Wojciech Walczak "Jak oceniać ucznia?" Teoria i praktyka. Galaktyka 2003
    2. Ewa Kosińska "Ocenianie w szkole" Krotki poradnik psychologiczny. Rubikon 2000
    3. Martin V. Covington, Karen Mannheim Teel "Motywacja do nauki", Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2004
    4. Klemens Stróżyński, "Ocenianie Szkolne Dzisiaj" Poradnik dla nauczycieli, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2003
    5. Bolesław Niemiecko, "Ocenianie szkolne bez tajemnic", Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2002
    6. Jere Brophy, " Motywowanie uczniów do nauki", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002
    7. Iwona Kopaczyńska, "Ocenianie szkolne wspierające rozwój ucznia", Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 2004
    8. Tadeusz Tyszka, "Psychologiczne Pułapki oceniania i podejmowania decyzji", Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne", Gdańsk 1999
    9. Maria Węglińska "Jak przygotowywać się do lekcji?", Wybór materiałów dydaktycznych, Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 1998
    10. Bolesław Niemiecko, "Między oceną szkolną a dydaktyką", Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1991
    11. Janusz Reykowski, " Z zagadnień psychologii motywacji", Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1970

    Katarzyna Kaczorowska


  • Zaświadczenie online



    numer online: 99 gości

    reklama

    Księgarnia HELION poleca: