Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  dziedziny  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  redakcja 
               

 

Publikacja nr
2995
rok szkolny
2005/2006

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Istota i rozwój osobowości

"Osobowość" jest jednym z najtrudniejszych pojęć psychologii. Termin "osobowość" jest używany dla oznaczenia zorganizowanej struktury cech indywidualnych i sposobów zachowania, która decyduje o specyficznych sposobach przystosowania się danej jednostki do jej środowiska,. Szczególny nacisk kładzie się na cechy człowieka, które wpływają na to, jak dana jednostka radzi sobie z ludźmi i ze samym sobą. Opis osobowości jednostki musi uwzględniać wygląd zewnętrzny danej jednostki, jej zdolności motywy, reaktywność emocjonalną oraz doświadczenia, które ukształtowały danego człowieka czyniąc go tym, czym jest obecnie. W teoriach rozwojowych istnieje tendencja do podkreślania ciągłości. Wyraża się to między innymi w poglądzie, że najlepiej można przewidzieć co ktoś uczyni w dane sytuacji, jeśli oprzeć się na tym co czynił przedtem w sytuacjach podobnej do obecnej. Rozpatruje się trzy odmiany teorii rozwojowych:

1. Teorię psychoanalityczną;
2. Teoria uczenia się;
3. Teoria ról.

Teoria psychoanalityczna zajmuje się zarówno przebiegiem rozwoju od najwcześniejszego dzieciństwa jak i motywacyjnymi konfliktami i kryzysami, które występują w tym czy innym czasie. Teorie uczenia mają elementy wspólne z teoriami psychoanalitycznymi, ponieważ również kładą nacisk na doniosłość doświadczeń z wczesnego okresu rozwoju i na ślady wcześniejszych doświadczeń w późniejszych sposobach rozwiązywania problemów życiowych. Różnice między tymi dwoma rodzajami teorii polegają głównie na tym, że zwolennicy teorii uczenia się pragną znaleźć specyficzne doświadczenia o charakterze nagradzającym lub karzącym, które kształtują rozwój, podczas gdy psychoanalitycy dążą do wyjaśnienia rozwoju w kategoriach pewnych uniwersalnych schematów, które powinny występować we wszystkich kulturach. Teorie te pokrywają się w takim stopniu, w jakim one opisują konkretną rzeczywistość. Z teoriami uczenia się ściśle związane teorie ról, które określają osobowość wg sposobu spełniania różnych wymagań, nakładanych przez społeczeństwo na jednostkę jak np. role dziecka, ojca, matki, mężczyzny, kobiety, pracownika, obywatela. Teorie te zbliża do teorii uczenia się przyjmowane w nich założenie, że organizm ludzki ma dostateczne zdolności przystosowawcze, by dostosować się do rozmaitych ról. Różnica między tymi dwiema teoriami polega głównie na tym , że w teorii uczenia się za przyczynę ciągłości zachowania uważa się nawyk, podczas gdy w teorii ról za główną przyczynę tej ciągłości uważa się niezmienność ról przydzielonych danej jednostce. Procesy emocjonalne odgrywają istotną rolę w przystosowaniu się dziecka do środowiska i w regulacji z jego otoczeniem. Dzięki emocjom człowiek orientuje się w świecie zewnętrznym zwłaszcza w zjawiskach ważnych i znaczących, a więc silnie pociągających lub odpychających, lub niebezpiecznych. Z tego względu można mówić o swoistym "poznawaniu uczuciowym" będącym jedną z form bezpośredniego odzwierciedlenia rzeczywistości, a nie tylko traktować emocje i uczucia od strony przeżyciowej. Niektóre emocje są w rodzone i można je obserwować już u noworodków. Do tych emocji zalicza się gniew, strach oraz zadowolenie. Dziecko uczy się reagować w sposób emocjonalny, a później uczuciowy pod wpływem zdobytych doświadczeń.

Środowisko i wychowanie wpływają zarówno na przeżywanie różnorodnych stanów emocjonalnych jak i na sposób ich wyrażania. Już około 4 miesiąca życia pojawiają się u niemowlęcia zaczątki uczuć o charakterze społecznym. Jakkolwiek reakcje i stany emocjonalne niemowląt są bardzo krótkotrwałe i zmienne to jednak te reakcje bądź stany, które dziecko ma okazją przezywać, łatwiej się utrwalają i decydują o zasadniczej postawie emocjonalnej dziecka, o tym, czy bywa ono przeważnie pogodne i radosne, czy też nie zadowolone rozdrażnione i płaczliwe. Niezaradność małego dziecka i brak możliwość samodzielnego zaspokajania potrzeb życiowych uzależnia je bezpośrednio od dorosłych a w szczególności od matki. Z nią też związane są pierwsze reakcje społeczne. Wraz z wiekiem wzrasta zakres i liczba reakcji w odpowiedzi na obecność w czynności osób z otoczenia oraz zwiększa się liczba i rodzaje sytuacji społecznych, na które dziecko reaguje. W toku współdziałania z dorosłymi dziecko przez naśladownictwo uczy się różnych czynności o charakterze społecznym i przyjmuje wzorce zachowania się w konkretnych sytuacjach, uogólniając je potem na sytuacje podobne. W psychologii rozwojowej przyjmuje się iż:

  • Osobowość małego dziecka odznacza się ogromną plastycznością;
  • Osobowość małego dziecka kształtuje się różnie w zależności od warunków środowiskowych, w których dziecko żyje oraz od procesu wychowawczego główni od rodzaju stosowanej dyscypliny wychowawczej;
  • W ciągu pierwszych lat życia kształtują się te podstawy osobowości dziecka, które w poważny sposób zadecydują o dalszym jego rozwoju.

    Niektóre rysy osobowości dziecka mają już swój indywidualny odcień i decydują o różnicach występujących pomiędzy poszczególnymi dziećmi. Do takich właściwości należy np.: ogólny napęd psychoruchowy dziecka, żywość lub powolność jego ruchów i reakcji, a później sposobu mówienia, mimiki, gestykulacji itp. Duża część tego rodzaju przejawów zależy od jego temperamentu związanego z typem układu nerwowego. Zarówno jednak typ układu nerwowego jak i temperament w pewnych granicach zmieniają się z wiekiem pod wpływem warunków środowiskowych i wychowawczych. Niektóre właściwości układu nerwowego , a przy tym temperamentu, przejawiają się stosunkowo wcześnie i są względzie trwałe, nadając indywidualny odcień życiu uczuciowym dziecka oraz jego reakcjom wobec c otoczenia. W wieku poniemowlęcym dzieci przejawiają także w swym zachowaniu rozwojowe oraz indywidualne zmienne zaczątkowe cechy woli i charakteru. W tym okresie można zaobserwować wzrastającą wytrwałość dziecka w dążeniu do osiągnięcia celu, który zazwyczaj bywa jeszcze przypadkowy. Samodzielne pokonywanie przez dziecko trudności powstających na drodze do realizacji celu jest niezbędnym warunkiem kształtowania się w działaniu początków jego osobowości. W wieku przedszkolnym ( od 3 do 7 lat) zalążkowa osobowość małego dziecka krystalizuje się wraz z wiekiem w osobowość pełniejszą, o strukturze coraz lepiej zintegrowanej, spoistej i bogatej w doświadczenia, która reaguje na środowisko, p[przystosowuje się do niego, a zarazem je przekształca, zależnie od swych potrzeb indywidualnych i zasymilowanych potrzeb społecznych, w odmienny sposób na każdym poziomie swego rodzaju. W latach przedszkolnych dziecko nawiązuje kontakty z otoczeniem naśladuje w zabawie i innych działa łaniach w wzory dorosłych, ich funkcje społeczne, sposoby pracy, posługiwania się narzędziami itp. Pośrednictwo dorosłych odgrywa też ważną role w kształtowaniu się motywacji pobudzającej i ukierunkowującej działanie dziecka. W różnych okres rozwoju. osobowości zmienia się rola i funkcja różnych czynników , które na nią oddziaływają. Osobowość kształtuje się w toku nieskrępowanej, swobodnej działalności, pod wpływem czynnika aktywności własnej oraz w procesie okazyjnego przypadkowego uczenia się w sytuacjach życia codziennego, w których dziecko współdziała z dorosłymi i rówieśnikami. Młodszy wiek szkolny 7 do 11-12 lat, w które wkroczyło dziecko charakteryzuje doskonalenie całej struktury osobowości. Pod wpływem zmieniających się warunków zewnętrznych i wewnętrznych dokonuje się proces przeobrażania się istniejących w dziecku właściwości i zjawiają się nowe. W okresie tym wyraźnie zmienia się rola i siła oddziaływania różnych czynników na procesy psychiczne i czynności oraz na schematy dynamiczne stanowiące trzon osobowości. Następuje dalszy intensywny rozwój "osobowościowych mechanizmów" zachowania się, których podstawy ukształtowały się w wieku przedszkolnym. Szereg nowych zjawisk nie tylko pogłębia, ale w licznych wypadkach nadaje nowy kierunek rozwojowi osobowości dziecka w wieku szkolnym. W omawianym okresie dokonują się przeobrażenia w sferze motywacji do działania. Motywy odgrywają zasadniczą rolę w rozwoju osobowości ponieważ stanowią główną siłę napędową do podejmowania wszelkich działań i rozwoju własnej aktywności. Rola zaś działania we wszystkich okresach rozwojowych człowieka jest ogromna. Innym czynnikiem rozwoju osobowości są zainteresowania, rozumiane jako zaciekawienie, upodobania, zamiłowania. W rozwoju ontogenetycznym zainteresowania powstają i kształtują się w kontaktach ze światem zewnętrznym. Dla dzieci w okresie poprzedzającym wstąpienie do szkoły i jeszcze w wieku szkolnym charakterystyczny jest płynny i niestały charakter zainteresowań. Zawsze zarówno w tym wieku, jak i w późniejszych okresach zainteresowania dzieci w znacznym stopniu odzwierciedlają ich zainteresowania społecznego. Ono bowiem dostarcza dzieciom bodźców powodujących powstanie pierwszych zainteresowań. Zainteresowania budzą się łatwiej, jeśli doświadczenia dziecka współgrają z określonymi zdolnościami dziecka. Równie ważnym czynnikiem rozwoju osobowości w młodszym wieku szkolnym jest rozwój moralnym. Dotyczy on zmian zachodzących wraz z wiekiem w sądach i ocenach moralnych, w postępowaniu moralnym jednostki oraz w jej reakcji na własne postępowanie moralne. Dzieci w młodszym wieku szkolnym uznają za sprawiedliwe wszelkie zakazy i nakazy formowane i wysuwane przez dorosłych. Autorytet dorosłych w tym wieku jest tak wielki, że postawy dziecka wobec prezentowanych przez dorosłych norm bywają określane jako realizm moralny lub konformizm społeczno-moralny. Sądy moralne i postawy kształtują się i krystalizują w sytuacjach życia społecznego dziecka. Przechodzenie na wyższy poziom rozwoju moralnego dzieci zależy w dużej mierze od warunków życia dziecka i oddziaływań wychowawczych jakim jest poddawane. Wiek dorastania jest tym okresem w życiu człowieka, w którym dokonuje się przeobrażenie dziecka w osobę dorosłą. Jednym z charakterystycznych objawów kształtowania osobowości dorastających jest rozwój samodzielności. Około 12—13 roku życia w rozwoju tym następuje znamienny zwrot polegający na odkryciu świata psychicznego. Oprócz zainteresowań światem zewnętrznym zjawiają się zainteresowania przeżyciami psychicznymi i światem doznań wewnętrznych. Młodzież zaczyna żywo interesować się cechami własnej osobowości, porównywać się z innymi ludźmi, co przyczynia się do silniejszego wyodrębniania własnej indywidualności na tle środowiska społecznego, w jakim przebywają. Nieoczekiwane i szybkie zmiany fizjologiczne młodzieży jak i pierwsze przeżycia erotyczne przyczyniają się w znacznym stopniu do kierowania uwagi na własną osobę. Wraz z dorastaniem dziecka zmienia się stosunek otoczenia do niego. Dorastający stają wobec określonych wymagań społecznym, którym muszą sprostać i to skłania ich do oceny własnych możliwości. Powstają zjawisko uczucia dorosłości, które budzi się na początku dorastania i rozwija przez cały ten okres. Przejawia się ono w tym, że młodzież ocenia swoje właściwości nie w ich bezwzględnym stosunku do cech kolegów lecz z punktu widzenia dorosłości osiąganej przez siebie w porównaniu do siebie. Tworzy dla siebie jakby pewien "wzorzec dorosłości" i patrzy na siebie przez jego pryzmat. Kształtowanie się i funkcjonowanie uczucia dorosłości jest ważnym etapem rozwoju społecznego, która wpływa na postępowanie dorastającego, na jego ocenę samego siebie i innych ludzi. Obraz samego siebie jest obrazem stałym. Zmienia się wraz z rozwojem dziecka pod wpływem różnych czynników. Obraz samego siebie jest składową częścią osobowości i charakter tego obrazu decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata. Inną cecha osobowości, która budzi się w wieku dorastania jest poczucie własnej odrębności. Młodzież w wieku 14-18 lat przypisuje cechy nieco inne niż te, które posiadają koledzy. Młodzi nie tylko czują się "innymi" w porównaniu z pokoleniem dorosłych ale uważają się za "innych" także w obrębie własnej grupy. Rozwój własnej świadomości przy jednoczesnym rozszerzaniu się i wzbogacaniu sfery myślowej i emocjonalno-pragnieniowej, sprawia, iż zawija się u młodzieży potrzeba ekspresji nurtujących ją doznań i przeżyć. Młodzież chętnie rozmawia na interesujące ją tematy, zwierza się z swoich przeżyć, szuka nieraz rozstrzygnięć i rad u dorosłych, do których ma zaufanie, pisze pamiętniki, wyżywa się w twórczości poetyckiej. Obserwuje się ponadto, które stanowią ważny aspekt osobowości ponieważ aktywizują i ukierunkowują działalność człowieka. Zainteresowania wraz z rozwojem dzieci ulegają przeobrażeniom. Innym niemniej ważnym elementem osobowości kształtujące w okresie dorastania jest światopogląd młodzieży. Właściwe krystalizowanie się światopoglądu następuje na ogół w wieku młodzieńczym. Wszakże już w okresie dorastania występują przejawy świadczące o tym iż młodzież usiłuje zdobywaną wiedze o rzeczywistości powiązać w sensowną całość, a także stara się znaleźć swój własny stosunek do świata wartości, próbuje dokonać selekcji tych wartości z własnego punktu widzenia. Przejawiają się wówczas pytania o charakterze problemowym i wysuwane wątpliwości jak również liczne rozterki, wahania, niekonsekwencje towarzyszące postępowaniu. Zdobywanie postawy światopoglądowej odbywa się w atmosferze dużego napięcia intelektualnego i uczuciowego. Mozolnie budowany światopogląd ulega ciągłym zmianom i przeobrażeniom. Młodzież w tym wieku cechuje:

  • Przyjmowanie skrajnych stanowisk;
  • Skłonność do wciągania pochopnych wniosków, do powierzchownej krytyki;
  • Nieograniczona wiara w rozum i pragnienie wiedzy absolutnej;
  • Idealizm młodzieńczy, rozumiany jako tworzenie koncepcji doskonałej w pełni zaspakajającej potrzeby uczuciowe i normy moralne jednostki.

    Idealizm młodzieży rzutuje na różne dziedziny życia młodzieży: miłość, przyjaźń, kontakty z przyrodą, wybór zawodu. Stanowi ważny szczebel w rozwoju człowieka, kształtuje świat wartości duchowych i wyznacza ich szczytowe punkty, pobudza do stawiania wysokich wymagań w stosunku do siebie. Postawy światopoglądowe młodzieży.

    Podlegają procesom ewolucji miarę dorastania młodzież traci wiele ze swego radykalizmu, bezkompromisowej postawy i nieprzejednanego krytycyzmu. U progu fazy młodzieńczej wieku 18 lat, młodzież staje się w swych poglądach młodzież staje się w swych poglądach mniej skrajna, bardziej liberalna i tolerancyjna, bardziej też elastyczna w swych poglądach moralnych. Ogólnie biorąc wraz z wiekiem wzrasta uznanie wartości przyjętych przez świat dorosłych. W zakresie działalności praktycznej niewątpliwą odznaką samodzielności jest odpowiedzialność za swoje czyny przy dostrzeganiu najdalszych konsekwencji społecznych własnej działalności, zrozumienie systemu społecznych powiązań i zależności w działalności zbiorowej zmierzającej do realizacji wspólnych celów. Indywidualizm, wyrażający się w tendencji do wyłączenia się z działalności zbiorowej jest cechą młodzieńczą, a jego przezwyciężenie nadaje jednostce rangę dorosłości.


    Krystyna Telus
    Przedszkole Nr 6 w Opocznie


  • Zaświadczenie online



    numer online: 59 gości

    reklama