Publikacje edukacyjne
strona główna  archiwum  nowości  zasady  szukaj  pomoc  poczta  płyta CD  redakcja 
               

 

Publikacja nr
2018
rok szkolny
2005/2006

 

Księgarnia HELION
poleca:

 

więcej książek...

 
Archiwum publikacji
w serwisie Publikacje edukacyjne

Pozycja społeczna ucznia w klasie szkolnej

Klasa szkolna jest podstawową formą organizacyjną we współczesnym systemie szkolnym. Klasy składają się z uczniów zbliżonych do siebie pod względem rozwoju umysłowego, fizycznego, przejawiających podobne potrzeby, zainteresowania. Nie stanowi ona sumy jednostek, należy na nią patrzeć jako na grupę społeczną.

Charakterystyczne cechy klasy jako grupy wynikają z jej celów i działalności. Klasa jest grupą roboczą docelową, przy czym celami, które mają realizować jej członkowie, jest głównie uczenie się, zdobywanie wiadomości, umiejętności i przygotowanie się do przyszłych ról społecznych. Specyfika klasy jako grupy roboczej polega na tym, że jej członkowie sami poddawani są zaplanowanemu oddziaływaniu wychowawczemu.
Klasy szkolne jak już wspomniałam, składają się z uczniów posiadających zbliżone potrzeby, pragnienia i zainteresowania. Na tym podłożu formują się w klasie ściślejsze więzy społeczne, wzajemne zależności i normy współżycia. W klasie występuje różnicowanie pozycji i ról, pojawiają się przywódcy, tworzą się małe grupki przyjaciół. Z luźnej gromady klasa przekształca się w grupę społeczną nieformalną.
W związku z przekształceniem klasy w grupę proces nauczania i wychowania staje się procesem społecznym.
Takie czynniki społeczne, jak uformowane w klasie normy, pozycje i role poszczególnych uczniów, wpływają na ich zachowanie i postawę moralno-społeczną. Ogólnie biorąc, uczestnicząc w życiu grupy uczeń podlega jej oddziaływaniu.


REKLAMA

Istota wychowania zespołowego polega na wychowawczym oddziaływaniu zespołu na jednostkę. Najogólniej proces oddziaływania grupy na jednostkę określa się mianem socjalizacji.

Ważną funkcją w procesie socjalizacji dzieci pełni klasa szkolna. Za jeden z podstawowych kierunków oddziaływania wychowawczego klasy uważa się kształtowanie postaw społecznych sprzyjających prawidłowemu współżyciu w grupie. Przygotowanie do współżycia społecznego realizuje się za pośrednictwem wychowania interpersonalnego.

W klasie szkolnej wytwarzaniu się więzi społecznej towarzyszy nawiązywanie kontaktów koleżeńskich, powstawanie wzajemnych sympatii i antypatii, stosunku zwierzchności i podporządkowania, przewodzenia i zwolennictwa. Prowadzi to do ukształtowania się poczucia przynależności do klasy oraz wytworzenia norm grupowych regulujących zachowanie uczęszczających do niej uczniów.

Analizując stosunki społeczne w klasie szkolnej Z.Zaborowski wyróżnia kilka zasadniczych rodzajów.
Są to stosunki interpersonalne, międzygrupowe i stosunki jednostki z grupą. Stosunki interpersonalne kształtują się między poszczególnymi uczniami. Wśród tych stosunków powstających w klasie szkolnej wyróżnić można: stosunki rzeczowe, koleżeńskie i przyjacielskie. Stosunki rzeczowe są funkcją wspólnie wykonywanej pracy związanej z określonym podziałem czynności, kierownictwem i podporządkowaniem się oraz z odpowiedzialnością za wykonanie pracy.

Stosunki koleżeńskie i przyjacielskie mają bardziej osobisty charakter. Ważną rolę odgrywa w nich więź emocjonalna kształtująca się między partnerami.

W zakresie stosunków międzygrupowych można wyróżnić stosunki pozytywne przyjmujące formę współpracy lub pomocy wzajemnej członków różnych grup oraz negatywne przejawiające się we wzajemnym antagonizmie i powstającym na tym tle konfliktów.

Również stosunki między jednostką a grupą oraz grupą a jednostką mogą być pozytywne lub negatywne.
W pierwszym przypadku przyjmują one formę soldaryzowania się z grupą, opieki i zaufania wobec jednostki, w drugim zaś oporu, izolacji lub wycofania się z działalności grupy.

Każdy typ stosunków spełnia swoistą funkcję w życiu społecznym klasy i odgrywa okresloną rolę w procesie wychowania społecznego. Takie rodzaje stosunków jak przyjaźń, opiekuństwo, szacunek czy współpraca - wzbogacają życie społeczne klasy, podnoszą jego intensywność i stają się współczynnikami procesu wychowawczego. Stosunki wrogie, zawistne, nacechowane brakiem zaufania dezorganizują więź społeczną i obniżają skuteczność oddziaływania wychowawczego.

W poszczególnych zespołach klasowych istnieje specyficzny układ stosunków społecznych, który wyciska silne piętno na życiu społecznym klasy, wpływa na jej wyniki w nauce i osiągnięcia w pracy społecznej.

Stosunki społeczne w klasie wywierają doniosły wpływ na formowanie postaw, przekonań, uczuć i pragnień dziecka. Wpływ ten przybiera różne formy i rozmiary, m.in. w zależności od pozycji ucznia i jego roli społecznej w klasie.

W każdej większej grupie (taką jest niewątpliwie klasa szkolna ) istnieje co najmniej kilka struktur społecznych i każdy jej uczestnik zajmuje jedna lub więcej pozycji w kazdej z istniejących tam struktur. W grupie istnieje tyle struktur społecznych, ile zachodzi możliwych kryteriów, na podstawie których można przyporządkować poszczególnym jej członkom określone pozycje.

Strukturę grupową klasy określają z reguły przepisy i zarządzenia szkolne, a zwłaszcza regulamin szkoły.

Wskutek tego istniejąca w klasie struktura grupowa ma przede wszystkim charakter formalny, tj. odzwierciedla obowiązujące w klasie przepisy prawne, regulaminowe i zwyczajowe szkoły. Zewnętrznym jej przejawem są m.in. wyznaczane uczniom funkcje gospodarza klasy, jego zastępcy, dyżurnych czy też usankcjonowany przez nauczyciela podział klasy na uczniów "bardzo dobrych", "przeciętnych", "złych" itp.

Obok struktury o charakterze formalnym istnieje w każdej klasie struktura o charakterze nieformalnym.
Powstaje ona żywiołowo, niezależnie od formalnych przepisów i norm życia szkolnego. Jest rezultatem spontanicznych wzajemnych oddziaływań uczniów, a zwłaszcza niekontrolowanego ich porozumienia się ze sobą, jak również wspólnych ich upodobań, potrzeb, zainteresowań i uzdolnień. W strukturze takiej obowiązuje zasada przestrzegania przede wszystkim tych norm, które w przeświadczeniu uczniów zaspokajają ich osobiste potrzeby. Normy te mają też dużo wyższą dla nich wartość niż normy narzucone przez regulamin szkolny.

W zespole klasowym każdy uczeń posiada określone miejsce w strukturze społecznej lub inaczej zajmuje określoną pozycję. Przez pozycję społeczną ucznia będziemy rozumieli całokształt stosunków łączących go z kolegami w klasie.

Uwzględniając różne kryteria i punkty widzenia możemy wyodrębnić różnorodne typy pozycji. Na przykład, biorąc pod uwagę płaszczyznę stosunków, możemy mówić o typie prymusa, sportowca, artysty, aktywisty społecznego.

Z punktu widzenia oceny wzajemnej można mówić o uczniach pozytywnie ocenianych, darzonych szacunkiem, uczniach lekceważonych. Uwzględniając element uczuciowy można wyróżnić uczniów lubianych, cieszących się popularnością, uczniów obojętnych, uczniów nielubianych. Biorąc pod uwagę kryterium górowania i ustępowania można ustalać hierarchię pozycji od najsilniejszej do najsłabszej. Z punktu widzenia wpływu na życie grupy i jej członków można wyodrębnić pozycje przywódców i zwolenników.

Przeprowadzając klasyfikację typów pozycji społecznej w klasie trzeba pamiętać, iż pojęcie pozycji nie wyczerpuje całkowicie osobowości ucznia. W ogólnej pozycji ucznia w klasie przejawia się w jakiś sposób jego osobowość, niemniej jednak nie należy zapominać, że na pozycję ucznia ma wpływ wiele czynników modyfikujących, takich jak:

  • skład uczniów
  • ich poziom umysłowy
  • wiek
  • wzory osobowe afirmowane przez uczniów
  • typ szkoły
  • treść i formy pracy dydaktyczno-wychowawczej itp.

    Pozycja ucznia w klasie stanowi ważny czynnik osobotwórczy. Pozycja będąca wyrazem zaufania i przychylności zespołu sprzyja rozwojowi osobowości ucznia i jego dojrzewaniu społecznemu. I odwrotnie, pozycja ucznia odrzuconego, lekceważonego i niedarzonego zaufaniem, osłabia w nim wiarę w siebie, budząc poczucie krzywdy i nieufności do ludzi.

    Uwzględniając wzajemną atrakcyjność jednostek, sympatię i uznanie D.Ekiert-Grabowska wyróżniła kilka kategorii członków grupy. Należą do nich: dzieci akceptowane, przeciętne i odrzucane.

    Dzieci akceptowane są to osoby cieszące się uznaniem. W stosunku do nich występują silne postawy pozytywne. Dziecko akceptowane ma największe możliwości zaspokajania potrzeb psychicznych w grupie, ma największą szansę prawidłowego rozwoju społecznego. Dzieci te są atrakcyjnymi partnerami w różnorodnych interakcjach na terenie szkoły, znajdują się w centrum życia klasy.

    Dzieci przeciętne akceptowane są raczej lubiane, ale nie zajmują ważnych miejsc w strukturze grupy. Przebywanie w grupie nie dostarcza im zbyt wielu bodźców pozytywnych, ale też nie jest źródłem silnych bodźców negatywnych.

    Kolejną kategorię stanowią dzieci o statusie niezrównoważonym - polaryzujące opinię grupy. Część uczniów ma do nich stosunek pozytywny - lubi je, akceptuje, a część przeciwnie. Uczeń jest jakby jednocześnie akceptowany i odrzucany. W badaniach socjometrycznych dzieci o niezrównoważonym statusie otrzymują dużo wyborów pozytywnych oraz dużo wyborów negatywnych.

    Dzieci izolowane funkcjonują na marginesie życia klasy, nie podejmują działań na rzecz grupy, często są określane jako bierne społecznie. W badaniach socjometrycznych nie uzyskują wyborów pozytywnych ani negatywnych bądź otrzymują ich bardzo niewiele. Dzieci te nie są pożądanymi partnerami interakcji. Nie są one specjalnie lubiane ani nielubiane. Nie są liczą się w grupie.

    Z kolei dzieci odrzucane są przedmiotem jawnie deklarowanej niechęci grupy, nie znajdują w ramach klasy szkolnej warunków do zspokojenia ważnych potrzeb. Klasa ich nie lubi i nie uznaje. Mają bardzo niewielki wpływ na to, co się w klasie dzieje. W badaniach socjometrycznych dzieci odrzucane nie uzyskują wyborów pozytywnych, natomiast otrzymują wiele wyborów negatywnych.

    W badaniach przeprowadzonych przez psychologów, głównie amerykańskich, dotyczących sytuacji dzieci izolowanych i odrzucanych w grupie, wielu autorów podkreśla bardzo poważne konsekwencje nieakceptacji jednostki przez grupę, dopatrując się w tym sytuacji zablokowania możliwości zaspokojania podstawowych potrzeb.

    Na konsekwencje braku popularności w grupie wskazuje R.E.Hartley, stwierdzając, że wynikiem przebywania poza grupą albo obcowania w grupie tylko z kilkoma osobami jest stosowanie wątpliwej, prymitywnej i szkodliwej praktyki wobec innych, a często tworzenie własnej filozofii, która może prowadzić do zaburzeń osobowości.

    Szukając przyczyn izolacji, M.L.Nathway uważa, że może ona nastąpić na skutek tego, że dziecko jest nieśmiałe, niedostępne i samo nie nawiązuje kontaktu lub jest nielubiane ze względu na swoje zachowanie.

    E.Hurlock, analizując cechy mogące zapewnić dziecku popularność w zespole, wyróżnia: zdolność do współpracy, życzliwość, energię, bezpośredniość, odpowiedzialność, pewność siebie, dobre wyniki w nauce, zdrowie i sprawność fizyczną, atrakcyjny wygląd zewnętrzny, inteligencję, płeć, pozycję materialną rodziców i pozycję dziecka w rodzinie.

    Cechami powodującymi niepopularność są według tej autorki: nieśmiałość, powściągliwość, brak energii, ociężałość, nieprzystępność, zbytnie odstawanie od grupy, agresywność, niesolidność i egocentryzm.

    Niektórzy autorzy podkreślają jednak, że te negatywne cechy i przejawiane odchylenia w zachowaniu mogą być rezultatem braku uznania, a nie jego przyczyną.

    Podsumowywując powyższe zagadnienie, pozycja jaką zajmuje dziecko w wewnętrznej strukturze grupy decyduje o stopniu uczestnictwa jednostki w sprawowaniu władzy i udziale w przywilejach: im wyższą pozycję zajmuje jednostka, tym większy jest jej wpływ na życie grupy i udział w kształtowaniu norm, ocenianiu innych członków grupy oraz korzystaniuz tego, czym grupa dysponuje.

    Zgodnie z tą prawidłowością, każdy członek grupy - jeżeli zależy mu na uczestnictwie w niej - stale dąży do podwyższania i umacniania swojej pozycji. Dążenie do uzyskania lepszej pozycji w grupie oznacza, zdobywanie coraz większego uznania i popularności wśród jej członków. Umożliwiają to jedynie zachowania zgodne z celami i normami grupy.

    Bibliografia
    1.Z.Zaborowski, Stosunki społeczne w klasie szkolnej, Warszawa 1964, PWN
    2.A.Janowski, Poznawanie uczniów, Warszawa 1985, WSiP
    3.Z.Zaborowski, Problemy wychowania społecznego w szkole, Warszawa 1960, PZWS
    4.D.Ekiert-Grabowska, Dzieci nie akceptowane w klasie szkolnej, Warszawa 1982, WSiP
    5.E.Hurlock, Rozwój dziecka, Warszawa 1961, PWN
    6.Z.Zaborowski, Podstawy wychowania zespołowego, Warszawa 1967, PWN
    7.M.Łobocki, Wychowanie w klasie szkolnej, Warszawa 1974, WSiP

    Małgorzata Noga
    Gimnazjum nr 7 w Bielsku Białej


  • Zaświadczenie online Certyfikat publikacji



    numer online: 93 gości

    reklama